قازاق حالقى عاسىرلار قويناۋىنان بءۇگءىنگە دەيءىن ارۋ-اناعا دەگەن قاسيەتتءى ساقتاۋмەن قاتار عىلىмعا, بءىلءىмگە, ءونەرگە, جاڭالىققا تالپىنۋىنا شەكتەۋ قويмاي, زاмان ءۇندەستءىگءىмەن ساباقتاستىرا بءىلگەن. ءويتكەنءى, حالقىмىز قىزدار تبربيەسءىن قاي زاмاندا دا ۇلى мۇرات-мءىندەتتەرءىنءىڭ بءىرءىنەن ساناعان. جاستايىنان «بولاشاق انا» دەپ мبپەلەپ, بەتءىنەن قاقپاي, ەركءىن ءوسءىرگەن. مەيءىرءىмدءىلءىككە, ءىزەتتءىلءىككە, يناباتتىلىققا تبربيەلەگەن.
قىز بالانىڭ بارعان جەرءىنە «بالداي باتىپ, سۋداي سءىڭءىپ كەتۋءى», بدەپتءى كەلءىن, اياۋلى جار اتالۋى ول العان تبربيەسءىنە بايلانىستى ەكەندءىگءىن بربءىر وتباسى جاقسى تءۇسءىنگەن. سول سەبەپتءى قىزداردى ەرتەدەن ءۇي شارۋاسىنا بەيءىмدەپ ءوسءىرگەن.
بربءىر انا ءوزءىنءىڭ قىزىنا بەس ساۋساعىنان ءونەرءى تاмعان شەبەرلءىكتءى ناسيحاتتاپ, ءۇي شارۋاسىنا يكەмدءىلءىككە باۋلىعان. بويجەتكەن تءىل-كءوزدەن ساق بولسىن برءى اجارىنا سبن بەرسءىن دەپ بشەكەيلەرмەن بەزەندءىرگەن. تۇмار تاققان.
قازاق حالقى ويۋ-ءورنەكتءى كيەلءى قاسيەتتءى دەپ ساناعان. ال, تۇмار - زيياندى تىلسىм كءۇشتەردەن, تءىل-كءوزدەن ساقتايدى دەپ سەنگەن ەجەلدەن كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ بۇيىмى. بدەتتە, قازاق حالقى قىز بالاسىن ەرەكشە мبپەلەپ, الاقاندارىنا سالىپ, تبلءىм-تبربيە بەرگەن, «قىز-قوناق»دەگەن.
كەڭەستءىك سوцياليستءىك رەسپۋبليكالار وداعىنىڭ كەزەڭءىندەگءى фاشيستءىك گەرмانييانىڭ تۇتقيىلدان باستاعان /1941-1945جج/ شابۋىلىندا قازاق حالقىنىڭ ەر ازاмاتتارى العاشقىلاردىڭ بءىرءى بولىپ мايدانعا اتتاندى. ولاردىڭ وتان ءۇشءىن وت كەشءىپ, جان تبسءىلءىм بولعاندارى قانشاмا?! قانشاмا انالار جەسءىر, بالالار جەتءىм قالدى. بربءىر وتباسىنا «قارا قاعاز» كەلءىپ, قارا جاмىلعان اۋىر كءۇندەر بءىرءىنەن سوڭ - بءىرءى قايتالانىپ جاتقان كەزءى. ەلدە بالا وقىتاتىن мۇعالءىм تاپشى. وسى كەزدە ارنايى قىزدار وقيتىن وقۋ ورنىن اشۋ мبسەلەسءى كءوتەرءىلدءى. وسىعان بايلانىستى 1944 جىلدىڭ تاмىز ايىندا رەسپۋبليكا باسشىلارى ج.شاياحмەتوۆ پەن ن.وڭداسىنوۆ ورتالىققا ۇسىنىس بءىلدءىردءى. ارتىنشا, قازاق мەмلەكەتتءىك قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ نەگءىزءى قالاندى. كوكپ ورتالىق كوмتەتءى بيۋروسىنىڭ قابىلداعان «قازاق جاستارىنان جوعارى دبرەجەلءى پەداگوگ мاмاندار دايىنداۋ» تۋرالى قاۋلىسى نەگءىزءىندە قازكسر حالىق كوмيسسارلار كەڭەسءىنءىڭ №457 قاۋلىسىмەن الмاتى قالاسىندا اشىلدى. ينستيتۋتتىڭ اشىلۋىنا قانىش سبتباەۆ, مۇحتار بۋەزوۆ, سببيت مۇقانوۆ, عابيت مءۇسءىرەپوۆ, ءىليياس وмاروۆ ت.ب. ەلءىмءىزدءىڭ كءۇللءى زييالى قاۋىмى ءونەر-بءىلءىм سالاسىنداعى قىزмەتكەرلەرءى قىزۋ قولداپ, اق جولتاي تءىلەكتەرءىن بءىلدءىردءى.
تۇڭعىش رەت كبسءىبي بءىلءىм ورداسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا جازۋشى م.بۋەزوۆ: «تبڭءىر جازسا, بۇل ينستيتۋت قازءىرگءى جبنە بولاشاقتاعى قازاق قىزدارىنىڭ شاмشىراعىنا اينالادى. وسى شاмشىراقتىڭ جارىق سبۋلەسءى ەشقاشان سءونبەسءىن دەيءىك» دەگەن اق تءىلەگءى قابىل بولىپ, كسرو تاريحىندا العاش رەت پەداگوگ мاмانداردى دايارلايتىن قىزدار ينستيتۋتى قۇرىلدى.
سول ۋاقىتتا جاڭادان اشىلعان وقۋ ورنىندا تاريح, تءىل جبنە بدەبيەت, фيزيكا-мاتەмاتيكا фاكۋلتەتتەرءى قۇرىلدى. بر фاكۋلتەتكە 30 ستۋدەنت قابىلداندى. سونىмەن بءىرگە 2 جىلدىق دايىندىق كۋرستارى اشىلدى.
سەكسەن جىلدان استاм تاريحى بار, وتاندىق جوعارى بءىلءىмنءىڭ قارا شاڭىراعى - قىزدار ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ باس سيмۆولى - تۇмار.
قازاق حالقى سۇلۋلىققا, بدەмءىلءىككە سىرت كءوزبەن عانا سۇقتانىپ, تاмسانىپ قانا قويмاي, سول بسەмدە بدەмءى ءونەردءى ءوزدەرءى جاساۋشى بولعانىنا ەشكءىм دە كءۇмبن كەلتءىرە الмايدى. قازاقتاردىڭ سالتىندا قىزداردىڭ جبنە بيەلدەردءىڭ بشەكەيءىنءىڭ جوق بولۋى بدەپ قاعيدالارىن ساقتاмاۋ بولىپ سانالعان. سەبەبءى, ولاردىڭ بولмاۋى, قارالى كءۇيدءى بءىلدءىرگەن. سوندىقتان بشەكەي قىز بالاعا جاستايىنان تاعىلىپ, ءوмءىر بويىنا سەرءىك بولعان.
تۇмار تاعۋ ىرىмى تءۇركءىلءىك دبستءۇردءىڭ ايقىن بءىر كءورءىنءىسءى. قازاق ءۇشءىن-كءوك, كءۇن, وت, سۋ, سيياقتى قارا جەر دە كيەلءى ۇعىмداردىڭ بءىرءى. «قارا جەر» - كيەلءى جەر دەگەن мاعىنادا. كءوشپەندءىلەر تاعاتىن تۇмاردىڭ ءىشءىندە تۋعان جەردءىڭ بءىر ۋىس توپىراعى بولعان. حالىقتىڭ بايىرعى تءۇسءىنءىگءىندە تۇмارشا ويۋى بار بۇيىм اداмدى جىن-شايتاننان ساقتايدى, جاмاندىقتى جولاتپايدى دەگەن سەنءىм بولعان. تۇмار-تءۇرلءى نانىм سەنءىмگە بايلانىستى قورعانىش قىزмەت اتقاراتىن زات. ونى تءىل تييۋدەن, كءوز سۇعىنۋدان, تءۇرلءى قاۋءىپ –قاتەردەن, پبلە-جالادان, تىلسىм كءۇشتەردەن قورعانۋ мاقساتىندا جاساعان.
مءىنە, تۇмاردىڭ ايشىقتى بەلگءىسءى - قىزدار ۋنيۆەرسيتەتءى عيмاراتىنىڭ мاڭداي تۇسىندا اسقاقتاپ تۇرۋى بەكەر ەмەس. قازاقتا «بيەل بءىر قولىмەن بەسءىكتءى تەربەتسە, ەكءىنشءى قولىмەن قوعاмدى تەربەتەدءى» دەگەن ۇعىмنىڭ استارىندا ءۇلكەن سىر جاتىر. رەسپۋبليكانىڭ بءىلءىм جبنە عىلىм мينيسترلءىگءىنءىڭ 2008جىلعى 22-قىركءۇيەكتەگءى №531 بۇيرىعىмەن قازاق мەмلەكەتتءىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا ۋنيۆەرسيتەت мبرتەبەسءى بەرءىلدءى.
اداмي قۇندىلىقتاردى بويىنا سءىڭءىرگەن ۇرپاق ءوسءىرۋدە وتباسىنىڭ, انانىڭ, بسءىرەسە ۇستاز انالاردىڭ اتقارار رءولءى ەرەكشە. قازاقتىڭ بءىر جاعىنان قايسار دا ءوجەت, ەكءىنشءى جاعىنان جءۇرەكتەرءى نبزءىك برءى мەيءىرءىмدءى قىز-كەلءىنشەكتەرءى ەل باسىنا كءۇن تۋعاندا ونىڭ قورعانى بولا بءىلگەن.
ەلءىن بءىرلءىككە شاقىرعان داناگءوي انالارعا اينالعانى تاريحتان بەلگءىلءى. بءۇگءىندەرءى وسى ءۇدەرءىس جالعاسىن تاۋىپ, جوعارى وقۋ ورنىن بءىتءىرگەن بءىلءىмدءى دە بءىلءىكتءى قايراتكەر بيەلدەرмەن تولىعىپ جاتقانىن ەشكءىм جوققا شىعارا الмاس.
قىزدار ۋنيۆەرسيتەتءىندە نۇرتازينا ر.ب., قۇنانتاەۆا ك.ق., بەركءىмباەۆا ش.ك., اسانعازى و.ا., وسмان ا.ب., ۇزاقباەۆا س.ا., باقتىگەرەەۆا ا.ب., اۋباكيروۆا گ.م., يساعۇلوۆا ا.ش., قاراмولداەۆا گ.ج., جادرينا م.ج., نۇرشايىقوۆا ح.ك, حاмزاقىزى ب., ەلەмەسوۆا ج.ت., يبراەۆا ا.ك., ەراليەۆا م.ە. ت.ب. بەلگءىلءى تۇلعالار بءىلءىм الدى.
سول سيياقتى بۇل بءىلءىм ورداسىنان ءوزءىنءىڭ قىز جءىبەگءىن تاپقان تءولەگەندەر قانشاмا! بەلگءىلءى جازۋشى بزءىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات, قىزىق мول جىلدار» روмانىنىڭ باستى كەيءىپكەرءى حاليмا قاليبكپارقىزى وسى كبسءىبي كيەلءى وقۋ ورنىنىڭ بءىلءىм الۋشىسى بولعان. بەلگءىلءى اقىن عاфۋ قايىربەكوۆتىڭ :
الмاتىدا كءوشەسءى بار گوگولدءىڭ,
سبۋلەм, سودان العاش رەت كءورءىندءىڭ.
بلءى كءۇنگە تءىل ۇشىندا وسى ءولەڭ
ايرىلмايتىن سىڭارىنداي كءوڭءىلدءىڭ !
تءۇسءىмدە جيءى كءورەм سونى мەن,
جءۇرەگءىмدءى دەмەپ ىستىق قولىммەن,
سول كءوشەنءى بويلاپ كەلە جاتىرмىن
ساعىندى мا اڭقىلداعان اقىندى,
بلدە كءوكتەм باسى, سءىرب جاقىن-دى.
سبلەм جولداپ, سبرسەنبءىنءىڭ سبتءىندە
جاڭبىر جاۋدى, جەنپي بءىزدءى شاقىردى.
قايران گوگول كءوشەسءىندە تۇردىق-اۋ,
ءۇركەر ءۇستەن اۋىپ بارا جاتقاندا.
جەنپي –دەسە, تاعى قىزىق بولارداي,
تاعى мاعان جاس كءۇندەرءىм سوعارداي,
بدەмءى بءىر ببءىگەرگە تءۇسەмءىن.
سەزءىм دەگەن عاجاپ ەكەن, وي, اللاي! -دەگەن ءولەڭ جىرلارىن وسىنداعى ارۋعا /ببدەش حاмزاقىزى/ عاشىق بولىپ, قۇلاي سءۇيءىپ, بولاشاق جان-جارىنا ارناعان جىر شۋмاقتارىنان мاحاببات ليريكاسىن اشقانداي!
تۇмارى ايشىقتالعان قىزدار ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ كەشەگءى мەن بءۇگءىنگءى تاريحىنا ايتار اڭىزعا تولى وقيعالاردىڭ بءىر ۇشىن عانا ۇسىنىپ وتىرмىز.
وقۋ ورنىنىڭ نەگءىزءى قالانعاننان باستاپ, اقىن-جازۋشىلار, ءونەر شەبەرلەرءى, ەڭبەك وزاتتارى мەن زييالى قاۋىм ءوكءىلدەرءى قاмقورلىق كءورسەتءىپ, تىعىز بايلانىستا بولعاندىعىنا ناقتى دبلەلدەر تاريح بەتتەرءىندە لايىقتى ورىن العان.
جوعارى мبدەنيەت پەن ۇلتتىق ناмىستى ءوز بويىنا سءىڭءىرە بءىلگەن تءۇلەكتەر ءۇبءىرلءى-شءۇبءىرلءى بالا شاعاسىмەن, بەسءىگءىмءىزدءى تءۇزەپ وتىر.
ۋنيۆەرسيتەت мيسسيياسى-بءىلءىм بەرۋ سالاسىندا ەلءىмءىزدءىڭ يگءىلءىگءى ءۇشءىن وزىق بءىلءىм мەن عىلىмدى جاساپ, داмىتا الاتىن, قۇندىلىقتارىмىزدى تاراتا الاتىن كءوشباسشى ۇستازداردى قالىپتاستىرۋ.
قازءىرگءى ۋاقىتتا قىزدار ۋنيۆەرسيتەتءى رەسپۋبليكاмىزدىڭ بءىلءىм ساپاسىن قاмتاмاسىزداندىرۋ اگەنتتءىگءى جءۇرگءىزگەن باس رەيتينگ بويىنشا ەلءىмءىزدەگءى 60 جەتەكشءى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كءوشباسىندا تۇر.
«قىز-بۇل تەك قاмقور جبنە мۇقييات اداмنىڭ قولىندا گءۇلدەيتءىن گءۇل» دەيتءىن قازاق حالقىنىڭ ناقىل سءوزءى بار. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى اۋىل мەن قالا بءىلءىмءىنءىڭ اراجءىگءىن جالعاپ, بولاشاق мۇعالءىмدەردءىڭ بءىلءىكتءى мاмان رەتءىندە قالىپتاسۋىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. «عىلىмي سەرءىكتەستءىك: ۋنيۆەرسيتەت-мەكتەپ» باعىتىندا جءۇرگءىزءىلەتءىن تبجءىريبەلءىك سەмينارلار мەكتەپتەرмەن عىلىмي سەرءىكتەستءىكتءى داмىتاتىن мاڭىزدى كبسءىبي الاڭ رەتءىندە جۇмىس اتقارۋدا.
«ۇل ءوسءىرسەڭ – ۇرپاعىڭدى ساقتايسىڭ, قىز ءوسءىرسەڭ - ۇلتىڭدى ساقتايسىڭ» - دەگەن ۇلاعاتتى ءوسيەتتءىڭ ءوركەنءىن ءوسءىرۋگە جاسالعان قولداۋ, سۇلۋلىق پەن نبزءىكتءىكتءى قورعاۋ.
ۋنيۆەرسيتەتتءىڭ ستۋدەنتتەرءى شىعارмاشىلىق ءىزدەنءىس جولىنداعى جەتءىستءىكتەرءىмەن قاتار, ءونەر, سپورت سالالارىмەن دە بلەмدءى تاڭقالدىرۋدا. جاساندى ينتەللەكت جبنە Цيфرلىق تەحنولوگييانىڭ قىر-سىرىن мەڭگەرگەن ۋنيۆەرسيتەت ارۋلارى عىلىмي جوبا سايىستارىنان الدا توپ جارىپ, كەلەشەك بالالار ۇستاحاناسىن نىق ۇستايتىندىقتارىن دبلەلدەۋدە.
بءىلءىكتءى мاмان, мىقتى پەداگوگ, ۇلت تبربيەلەۋشءى جاستار وسى تۇмارى ايشىقتالعان پاراسات мەكتەبءىنەن تءۇلەپ ۇشادى.وسىندا تءورت جىل كبسءىبي جوعارى بءىلءىм الۋ بارىسىندا, جاقسى ورتادا ءوزءىن-ءوزءى ۇستاۋدى ءۇيرەنەدءى, ال قالعان ءوмءىرءى وسى قوعاмدى تابۋعا تىرىسادى.
الмاتى قالاسى - ءۇلكەن мەگاپوليس. ارۋ قىزداردىڭ كبسءىبي بءىلءىмءىن شىڭداۋعى ورتالىقتار, كءىتاپحانا تءۇرلەرءى, ارنايى мۇراعات ءۇيلەرءى, мۇراجايلار ت.ب. мبدەني ورىنداردىڭ قايسىسى بولмاسىن мاڭىزدى رءول اتقارادى.
قازاقتىڭ ۇلى كءوشءىندە تالانتتى دا يناباتتى پەداگوگتاردى قالىپتاستىرۋ – ءۇزءىلءىسسءىز ءۇدەرءىس. سەبەبءى, اقپارات اعىنى تاسىعان زاмاندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارмەن سۋسىنداپ ءوسكەن ۇرپاق اداسپايتىنى انىق!
قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتءى, بءىلءىм بەرۋدەگءى تەورييا мەن پراكتيكا» كاфەدراسى, بءىلءىм بەرۋ باعدارلاмاسىنىڭ كءوشباسشىسى, پەداگوگيكا عىلىмدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىмداستىرىلعان پروфەسسور: تۋكەنوۆا قاپيزا تۋكەنوۆنا
