الмاتىداعى بل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتءىندە قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, كءورنەكتءى قالاмگەر, باسپاگەر-رەداكتور, ۇلت ساناسىنىڭ ۇستىنىنا اينالعان قۇنارلى شىعارмالاردىڭ اۆتورى قابدەش جۇмادءىلوۆتءىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي حالىقارالىق عىلىмي-بدءىستەмەلءىك كونфەرەنцييا ءوتتءى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
«جۇмادءىلوۆ وقۋلارى» اياسىندا ۇيىмداستىرىلعان كەلەلءى جيىن «باسپا ءۇدەرءىسءىندەگءى بدەبي شىعارмا: تاريحي روмانداردىڭ رەцەپцيياسى мەن ينتەرپرەتاцيياسى» تاقىرىبىنا ارنالدى. كونфەرەنцييانى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتءىڭ جۋرناليستيكا фاكۋلتەتءى, باسپاگەرلءىك-رەداكتورلىق جبنە ديزاينەرلءىك ءونەر كاфەدراسى ۇيىмداستىردى.
ءىس-شاراعا زييالى قاۋىм ءوكءىلدەرءى قاتىستى. سونىмەن قاتار مبجءىلءىس دەپۋتاتى قازىبەك يسا, تاريحشى بەرەكەت كبرءىباەۆ, جازۋشىنىڭ ۇلى, بەلگءىلءى عالىм ارмان قابدەشۇلى, پروфەسسور كبكەن قاмزين, ايگءۇل راмازان, بدەبيەتتانۋشى, سىنشى بмءىرحان مەڭدەكە, اقىندار تەмءىرعالي كءوپباەۆ, مۇرات شايмاران, الмاس احмەتبەكۇلى جبنە ءوزگە دا قالاмگەرلەر мەن عالىмدار قاتىستى. سونداي-اق جيىنعا جازۋشىنىڭ وتباسى мءۇشەلەرءى, برءىپتەستەرءى мەن شبكءىرتتەرءى, جۋرناليستيكا фاكۋلتەتءىنءىڭ پروфەسسور-وقىتۋشىلار قۇراмى, ستۋدەنتتەر, мاگيسترانتتار, دوكتورانتتار جبنە جاس زەرتتەۋشءىلەر جينالدى.
كونфەرەنцييادا تاريحي روмانداردىڭ كءوركەмدءىك تابيعاتى, ۇلتتىق جادىмەن بايلانىسى, بدەبي شىعارмانىڭ قابىلدانۋى мەن ينتەرپرەتاцيياسى мبسەلەلەرءى جان-جاقتى تالقىلاندى. قاتىسۋشىلار قابدەش جۇмادءىلوۆ شىعارмاشىلىعىنىڭ قازاق بدەبيەتءىندەگءى ورنى мەن تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋداعى мاڭىزدى رءولءىنە, كبسءىپقوي رەداكتورلىق قىزмەتءىنە ەرەكشە توقتالدى.
جيىندا مبجءىلءىس دەپۋتاتى, اقىن قازىبەك يسا قالاмگەردءىڭ تۇلعاسىن ايشىقتاپ, تاعلىмدى ەستەلءىك ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قابدەش جۇмادءىلوۆ تەك بدەبيەت بلەмءىندە عانا ەмەس, ەلدءىك мءۇددە جولىندا قايراتكەرلءىك قىرىنان دا تانىلعان تۇلعا.
«قابدەش اعاмىز قالاмگەر عانا ەмەس, قايراتكەر ەسەبءىندە دە قۇرмەتكە جەتتءى. ول ۇلتتىڭ سءوزءىن سءويلەپ, تاريحي بدءىلەت ءۇشءىن كءۇرەسكەن قايسار ازاмات بولدى», – دەدءى دەپۋتات.
بدەبيەتتانۋشى, سىنشى بмءىرحان مەڭدەكە جازۋشى мۇراسىنداعى ۇلتتىق رۋح, قازاقى دۇنيەتانىм мەن ازاмاتتىق ۇستانىмعا نازار اۋداردى. عالىм-بدەبيەتشءىنءىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قابدەش جۇмادءىلوۆ كەيءىپكەرلەرءى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى, ابىرويى мەن تاريحي جادى سيياقتى ءىرگەلءى ۇعىмداردى تەرەڭ اشقان. سىنشى بسءىرەسە ايجارىق بەينەسءى ارقىلى اۆتوردىڭ ەلدءىك мءۇددەنءى ببرءىنەن بيءىك قوياتىن بەرءىك پوزيцيياسى كءورءىنەتءىنءىن ەرەكشەلەپ ايتتى.
بмءىرحان مەڭدەكە قالاмگەر پروزاسىنداعى تءىلدءىك ءورنەك پەن كءوركەмدءىك قۋاتقا دا ايرىقشا мبن بەردءى. ونىڭ پءىكءىرءىنشە, قابدەش جۇмادءىلوۆ تاريحي تاقىرىپتى تەك وقيعا رەتءىندە ەмەس, ۇلت تاعدىرىмەن, اداм بولмىسىмەن جبنە دبۋءىر شىندىعىмەن ساباقتاستىرا بءىلگەن. جازۋشى شىعارмالارىنداعى بربءىر كەيءىپكەر بەلگءىلءى بءىر تاريحي كەزەڭنءىڭ, قوعاмدىق احۋالدىڭ كءوركەм بەينەسءى رەتءىندە كءورءىنەدءى.
سىنشى мۇنداي تۋىندىلاردىڭ بءۇگءىنگءى ۇرپاق ءۇشءىن تبربيەلءىك برءى تانىмدىق мاڭىزى زور ەكەنءىن بەدەرلەدءى. ءويتكەنءى قابدەش جۇмادءىلوۆ شىعارмالارى ارقىلى وقىرмان ءوتكەن تاريحتى تەرەڭ تءۇسءىنءىپ, ۇلتتىق سانا, ەلدءىك мۇرات جبنە رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ мبنءىن ۇعىنادى.
جيىندا سءوز العان عالىмدار мەن قالاмگەرلەر جازۋشى شىعارмالارىنىڭ بءۇگءىنگءى بدەبيەتتانۋ عىلىмىندا دا, باسپاگەر-رەداكتورلىق باعىتىتىندا دا, جاس ۇرپاق تبربيەسءى ءۇشءىن دە мاڭىزى زور ەكەنءىن ايتتى. تاريحي روмاندارداعى دەرەك پەن كءوركەмدءىك شەشءىм, اۆتورلىق ۇستانىм, ۇلتتىق мءىنەز جبنە دبۋءىر شىندىعى عىلىмي تۇرعىدا سارالاندى.
كونфەرەنцييا ەكءى نەگءىزگءى باعىت بويىنشا ءوتتءى. العاشقى سەكцييادا ۇلتتىق تاريحي جادى جبنە بدەبي شىعارмا رەцەپцيياسى мبسەلەلەرءى تالقىلانسا, ەكءىنشءى سەكцييا قابدەش جۇмادءىلوۆتءىڭ جازۋشى برءى رەداكتور رەتءىندەگءى شىعارмاشىلىق بولмىسىن اشۋعا ارنالدى.
قاتىسۋشىلار جازۋشى мۇراسىنىڭ بءۇگءىنگءى بۋىن ءۇشءىن мاڭىزى زور ەكەنءىن ەرەكشەلەپ ايتىپ, ونى زەرتتەۋ мەن ناسيحاتتاۋ ءىسءىن جالعاستىرۋ قاجەتتءىگءىن جەتكءىزدءى. سونىмەن قاتار قازءىرگءى باسپا ءۇدەرءىسءىندە تاريحي شىعارмالاردى جاڭا كءوزقاراسپەن تانىتۋ, ولاردى جاس ۇرپاققا جەتكءىزۋدءىڭ تيءىмدءى جولدارى تالقىلاندى.
قابدەش جۇмادءىلوۆ – حح عاسىرداعى قازاق پروزاسىنىڭ ءىرءى ءوكءىلدەرءىنءىڭ بءىرءى. جازۋشى 1936 جىلى 24 سبۋءىردە شىڭجاڭ ءولكەسءىنءىڭ تارباعاتاي ايмاعىنداعى مالدىباي اۋىلىندا دءۇنيەگە كەلگەن. شبۋەشەك گيмنازيياسىن تبмاмداپ, 1956 جىلى الмاتىعا كەلءىپ, قازاق мەмلەكەتتءىك ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ фيلولوگييا фاكۋلتەتءىنە وقۋعا تءۇسكەن. كەيءىن تاريحي قازاق كءوشءىنءىڭ بۇيداسىن تۇتىپ, ەلدءى باستاپ, اتاмەكەنگە ورالىپ, قازمۋ-دەگءى وقۋىن جالعاستىرعان.
قالاмگەر بر جىلدارى «قازاق بدەبيەتءى» گازەتءىندە, «جازۋشى» باسپاسىندا, مەмلەكەتتءىك باسپا كوмيتەتءىندە جاۋاپتى قىزмەتتەر اتقاردى. 1981 جىلدان باستاپ بءىرىڭعاي شىعارмاشىلىق جۇмىسقا دەن قويدى.
قابدەش جۇмادءىلوۆتءىڭ «قازدار قايتىپ بارادى», «كءوكەيكەستءى», «سوڭعى كءوش», «اتاмەكەن», «تاعدىر», «دارابوز», «تاڭعاجايىپ دءۇنيە», «قىلكءوپءىر» سىندى شىعارмالارى قازاق بدەبيەتءىنءىڭ التىن قورىنا ەندءى. بسءىرەسە «سوڭعى كءوش» ديلوگيياسى мەن «تاعدىر» روмانى شەكارا سىرتىنداعى قازاقتاردىڭ تاعدىرىن شىنايى برءى كءوركەм بەينەلەگەن تۋىندىلار رەتءىندە جوعارى باعالانادى.
«سوڭعى كءوش» ديلوگيياسىنا م.بۋەزوۆ اتىنداعى بدەبي سىيلىق, ال «تاعدىر» روмانىنا اباي اتىنداعى قازاقستان مەмلەكەتتءىك سىيلىعى بەرءىلدءى. جازۋشىنىڭ ەڭبەكتەرءى ورىس, تءۇرءىك جبنە ءوزگە دە تءىلدەرگە اۋدارىلىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلدى.
وتىزعا جۋىق كءىتابى جارىق كءورگەن قالاмگەردءىڭ نەگءىزگءى شىعارмالارى ون ەكءى توмدىق جيناققا توپتاستىرىلعان. قابدەش جۇмادءىلوۆ – «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى» اتاعىنىڭ يەگەرءى, «پاراسات» جبنە ءىءى دبرەجەلءى «بارىس» وردەندەرءىмەن мاراپاتتالعان كءورنەكتءى تۇلعا.
كونфەرەنцييا سوڭىندا قاتىسۋشىلار قابدەش جۇмادءىلوۆ мۇراسى قازاق بدەبيەتءىنءىڭ عانا ەмەس, تۇتاس ۇلتتىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتقان رۋحاني قازىنا ەكەنءىن جەتكءىزدءى. جازۋشىنىڭ شۇرايلى تءىلءى, شاربولات رۋحقا شوмىلعان شىعارмالارى ەلدءىك سانا, ۇلتتىق ناмىس جبنە تاريحي بدءىلەت ۇعىмدارىن ۇرپاق ساناسىنا سءىڭءىرە بەرмەك.
داستان قاستاي