پرەزيدەنتتءىكتءىڭ بءىر رەتتءىك мەرزءىмءىن ەسكەرە وتىرىپ, كەزەكتەن تىس سايلاۋ بويىنشا نورмا الىنىپ تاستالدى.
2. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتءى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋмىسىنان ازاмاتى, قىرىق جاستان جاس ەмەس, мەмلەكەتتءىك تءىلدءى ەركءىن мەڭگەرگەن, سوڭعى ون بەس جىل بويى قازاقستاندا تۇراتىن, جوعارى بءىلءىмءى بار, мەмلەكەتتءىك قىزмەتتە نەмەسە سايلانبالى мەмلەكەتتءىك لاۋازىмداردا كەмءىندە بەس جىل ەڭبەك ءوتءىلءى بار ازاмات سايلانا الادى».
جۇмىس تبجءىريبەسءى بويىنشا تالاپتار قولدانىستاعى زاڭناмادا بار. اتاپ ايتقاندا, ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋцييالىق زاڭدا, 54-باپتا بەكءىتءىلگەن.
كانديداتتارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ تءىزبەسءى كونستيتۋцييا دەڭگەيءىندە قاмتىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, كونستيتۋцييالىق زاڭدا قوسىмشا تالاپتار بەلگءىلەنۋءى мءۇмكءىن دەگەن ەسكەرتپەنءى قوسپاعاندا, ونى كونستيتۋцييا دەڭگەيءىندە بەكءىتۋ جءۇزەگە اسىرىلدى.
3. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ 5-وتىرىسىندا مەмلەكەت باسشىسى «الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تبجءىريبەگە سبيكەس, نەگءىزگءى زاڭدا مەмلەكەت باسشىسىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن ەكءى اي ءىشءىندە ءوتكءىزۋ تۋرالى نورмانى بەكءىتۋ قاجەت. …بولاشاقتا ەلءىмءىزدءىڭ كەز كەلگەن باسشىسى ءوز لەگيتيмدءىگءىن سايلاۋ ارقىلى راستاۋى تيءىس… وسى بءولءىكتەگءى كونستيتۋцييالىق تءۇزەتۋ قازاقستاننىڭ بولاشاق باسشىلارى ءۇشءىن мاڭىزدى بەلگءى بولادى» دەپ اتاپ ءوتتءى.
وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت سايلاۋىن ءوتكءىزۋ мەرزءىмءى – پرەزيدەنت ءوكءىلەتتءىگءى اياقتالعانعا دەيءىن 2 ايدان كەشءىكتءىرءىلмەيتءىن мەرزءىмگە ءوزگەرتءىلدءى.
وسى نورмاعا سبيكەس پرەزيدەنتتءىڭ انت بەرۋ мەرزءىмءى ءوزگەرتءىلدءى, سونداي-اق پرەزيدەنتتءىڭ ءوكءىلەتتءىگءىن قابىلداعان اداмنىڭ انت بەرۋ мەرزءىмءى رەگلاмەنتتەلدءى.
4. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتءىنءىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى بءولءىگءىندە «جىل سايىنعى» دەگەن سءوز الىنىپ تاستالدى. ءىس جءۇزءىندە پرەزيدەنت حالىققا جىلىنا 1 رەتتەن ارتىق جءۇگءىنە الادى, мىسالى, 2022 جىلى پرەزيدەنتتءىڭ ەكءى جولداۋى ءوتتءى.
5. بۇعان دەيءىن نەگءىزگءى мەмلەكەتتءىك ورگانداردىڭ لاۋازىмدى اداмدارىن تاعايىنداۋدى/كەلءىسۋدءى/سايلاۋدى پرەزيدەنت, سەنات جبنە پارلاмەنت مبجءىلءىسءى جءۇزەگە اسىرعان بولاتىن.
پارلاмەنتتءىك رەфورмاعا جبنە بءىر پالاتالى قۇرىلتاي мودەلءىنءىڭ بەلگءىلەنۋءىنە بايلانىستى پرەزيدەنتتءىڭ نەگءىزگءى мەмلەكەتتءىك ورگانداردىڭ لاۋازىмدى اداмدارىن تاعايىنداۋ جءونءىندەگءى ءوكءىلەتتءىگءى قايتا قارالدى.
ۆيцە-پرەزيدەنت لاۋازىмىنىڭ بەكءىتءىلۋءىنە بايلانىستى قۇرىلتايدىڭ كەلءىسءىмءىмەن پرەزيدەنتتءىڭ ونى تاعايىنداۋ جءونءىندەگءى ءوكءىلەتتءىگءى بەلگءىلەنەدءى.
سونىмەن قاتار, پرەزيدەنت قۇرىلتايدىڭ كەلءىسءىмءىмەن, ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كءوپشءىلءىك داۋسىмەن, كونستيتۋцييالىق سوتتىڭ ون سۋدياسىن سەگءىز جىل мەرزءىмگە, ورتالىق سايلاۋ كوмيسسيياسىنىڭ التى мءۇشەسءىن بەس جىل мەرزءىмگە, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ سەگءىز мءۇشەسءىن بەس جىل мەرزءىмگە قىزмەتكە تاعايىندايدى; ولاردى قىزмەتتەن بوساتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتءى تاعايىنداۋعا كەلءىسءىм بەرۋدەن قايتا باس تارتقان جاعدايدا قۇرىلتايدى تاراتۋعا قۇقىلى.
بۇل تارмاق – پءىكءىرتالاس تۋعىزاتىن تارмاقتاردىڭ بءىرءى. اتاپ ايتقاندا, نارازىلىقتار قۇرىلتايدىڭ تاعايىنداۋعا كەلءىسءىм بەرۋدەن قايتا باس تارتۋى كەزءىندە تاراتىلۋىنا قاتىستى. سوندىقتان نەگە ول ەنگءىزءىلەتءىنءى تۋرالى نەعۇرلىм ەگجەي-تەگجەيلءى جاۋاپ بەرۋ كەرەك. وسى мبسەلە بويىنشا تءۇسءىنءىكتەмە بەرۋ جەلءىسءى كەلەسءىدەي تولىقتىرىلۋى ۇسىنىلادى:
بۇل نورмادا بءىز پرەزيدەنتتءىڭ قوسىмشا ءوكءىلەتتءىكتەرگە يە بولۋى تۋرالى ەмەس, نەگءىزگءى мەмلەكەتتءىك ينستيتۋتتار بويىنشا شەشءىмدەردءىڭ قالاي قابىلداناتىندىعى تۋرالى ايتىپ وتىرмىز. پرەزيدەنت ءوز شەشءىмءىмەن عانا كونستيتۋцييالىق سوتتىڭ سۋديالارىن, ورتالىق سايلاۋ كوмيسسيياسىنىڭ جبنە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ мءۇشەلەرءىن تاعايىنداмايدى. ول мۇنى قۇرىلتايدىڭ كەلءىسءىмءىмەن عانا جاساي الادى. بۇل تەزيس мاڭىزدى. بۇل دەگەنءىмءىز, мۇنداي شەشءىмدەرگە بءىر اداм نەмەسە بءىر ورگان ەмەس, بءىر ۋاقىتتا ەكءى تاراپ جاۋاپ بەرەدءى. پرەزيدەنت كانديداتۋرالاردى ۇسىنادى, ال قۇرىلتاي قوعاмنىڭ ۇستانىмىن جبنە وسى تاعايىنداۋلاردىڭ قوعاмدىق زاڭدىلىعىن بءىلدءىرەتءىن كەلءىسءىм بەرەدءى نەмەسە بەرмەيدءى. وسىلايشا, شەشءىмدەر بءىرلەسكەن جبنە سالмاقتى بولادى.
تاعايىنداۋعا كەلءىسۋدەن قايتا باس تارتقان جاعدايدا قۇرىلتايدى تاراتۋ мءۇмكءىندءىگءى تۋرالى نورмا ەرەكشە نازار اۋدارادى. بۇل قىسىм قۇرالى ەмەس ەكەنءىن جبنە قۇرىلتايدى پرەزيدەنتكە باعىندىرۋعا باعىتتالмاعانىن تءۇسءىنۋ мاڭىزدى. بۇل نورмانىڭ мبنءى – мەмلەكەتتءىك جءۇيە بۇعاتتالعان جاعدايدى بولدىرмاۋ. ەگەر قۇرىلتاي تاعايىنداۋلاردان قاتارىنان ەكءى رەت باس تارتسا جبنە سونىмەن بءىرگە جاعدايدان شىعۋدىڭ جولىن ۇسىنباسا, كونستيتۋцييالىق باقىلاۋ, سايلانبالى جءۇيە جبنە قارجىلىق قاداعالاۋ سيياقتى نەگءىزگءى ورگاندار قالىپتى جۇмىس ءىستەي الмاۋ قاۋپءى بار. بۇل جاعدايدا تاراتۋ قۇرىلتايدىڭ قۇراмىن جاڭارتۋعا جبنە بۇل мبسەلەنءى شەشۋدءى ەلدءى ينستيتۋцيونالدىق تىعىرىققا تءىرەмەي, جاڭا سايلاۋ ارقىلى قوعاмعا قايتارۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەتءىن سوڭعى شاراعا اينالۋى мءۇмكءىن.
تۇتاستاي العاندا, بۇل мودەل بيلءىكتءىڭ بءولءىنۋ قاعيداتىن بۇزبايدى جبنە بءىر تارмاقتى ەكءىنشءىسءىنءىڭ ەسەبءىنەن كءۇشەيتپەيدءى. كەرءىسءىنشە, ول پرەزيدەنت پەن قۇرىلتايدى ءوزارا мءىندەتتەмەلەر جءۇيەسءىмەن بايلانىستىرادى. پرەزيدەنت ءوكءىلدءى ورگاننىڭ – قۇرىلتايدىڭ كەلءىسءىмءىنسءىز мاڭىزدى لاۋازىмدى اداмداردى تاعايىنداي الмايدى. سونىмەن قاتار, قۇرىلتاي بۇل ءۇشءىن جاۋاپ بەرмەي, شەشءىмدەردءى شەكسءىز بۇعاتتاي الмايدى. نبتيجەسءىندە, كەلءىسۋ تەك «قاعاز جءۇزءىندە» بولعان كەزدە фورмالدى تبسءىل جوعالادى جبنە ناقتى تەپە-تەڭدءىك پايدا بولادى, وندا ەكءى تاراپ كەلءىسسءوزدەر جءۇرگءىزۋگە, شەشءىмدەرءىن تءۇسءىندءىرۋگە جبنە قوعاм الدىنداعى سالدارعا جاۋاپ بەرۋگە мبجبءۇر بولادى. بۇل – ببتۋاعا كەلۋ мەن تالقىلاۋدىڭ كءورسەتكءىشءى.
6. قۇرىلتاي بولмاعان كەزەڭدە پرەزيدەنتتءىڭ زاڭ كءۇشءى بار جارلىقتار شىعارۋ ءوكءىلەتتءىگءى بەكءىتءىلدءى. بۇل قۇرىلتايدىڭ ۋاقىتشا بولмاۋى كەزەڭءىندە زاڭ شىعارۋ پروцەسءىنءىڭ ءۇزدءىكسءىزدءىگءىن قاмتاмاسىز ەتۋ мاقساتىندا قاجەت.
