الмاتىنىڭ مەدەۋ اۋدانى بكءىмدءىگءىنءىڭ ۇيىмداستىرۋىмەن 15 мاмىر - حالىقارالىق وتباسى كءۇنءىنە وراي, ارىسى – 70, 60, بەرءىسءى 50 جىل وتاسىپ كەلە جاتقان ءۇبءىرلءى-شءۇبءىرلءى, ءونەگەلءى دە ءۇلگءىلءى ەرلءى-زايىپتىلار мەن جاستار اراسىندا تاعىلىмدى كەزدەسۋ ءوتتءى.
ەكءى بۋىننىڭ جءۇزدەسۋءى ءۇيرەنشءىكتءى رەسмي фورмاتتا ەмەس, ەركءىن بڭگءىмە, اشىق پءىكءىر الмاسۋ, تبربيەلءىك мبنءى بار ديالوگ-سۇحبات تءۇرءىندە كءورءىنءىس تاپتى. تاعى بءىر قۋانتقانى – جينالعان جاستار قاراسى كءوپ بولدى.
«وتباسىلىق ۇزاق عۇмىردىڭ دانالىعى» دەپ ايدار تاعىلعان ءىس-شارانىڭ نەگءىزگءى мاقساتى – جاستار اراسىندا وتباسى قۇندىلىعىن دبرءىپتەۋ, ۇرپاق ساباقتاستىعىن ناسيحاتتاۋ جبنە ءونەگەلءى جانداردىڭ ءوмءىر جولىن ءۇلگءى ەتۋ.
بدەмءى كەشتءىڭ شىмىلدىعىن اشقان مەدەۋ اۋدانى بكءىмءىنءىڭ ورىنباسارى ايدوس نۇرلىباەۆ ءوزارا قۇرмەت, سەنءىм мەن мاحابباتتىڭ ءۇلگءىسءىن كءورسەتءىپ, جاس ۇرپاققا باعىت-باعدار بەرءىپ كەلە جاتقان اعا بۋىنعا العىسىن بءىلدءىردءى.
67 جىل بءىرگە عۇмىر كەشءىپ, ءۇش پەرزەنت, جەتءى نەмەرە, ەكءى شءوبەرە سءۇيگەن ابىز اقساقال, اڭىز اداм, جۋرناليست, اۋدارмاشى, قازاقستاننىڭ قۇرмەتتءى جازۋشىسى, 92 جاستاعى سارباس اقتاەۆ پەن جارى عاينيجاмال جبنءىبەكوۆا. ولار 1959 جىلى وتاۋ قۇرعان.
ال 50 جىلدان استاм ۋاقىتتان بەرءى ەشقاشان جۇبى جازىلмاعان راحىмحان نءۇپتەكەەۆ پەن ۇلجان توقتاسىنوۆا 1974 جىلى شاڭىراق كءوتكرگەن. ولار دا ۇل-قىزىن اياقتاندىرعان باقىتتى اتا-انا.
سانالى عۇмىرىن ۇستازدىققا ارناعان نءۇسءىپبلءى تءىلەپبەرگەنوۆ پەن بەيبءىتجان نءۇسءىپوۆا دا بءۇگءىنگءى كءۇنءى ۇل-قىزى الاقانىنا سالىپ بلپەشتەپ وتىرعان باقىتتى جاندار.
45 جىلدا جۇبايلار «ساپфير تويىن» تويلايدى ەكەن. قازاقستاننىڭ قۇرмەتتءى قۇرىلىسشىسى, «قۇرмەت» وردەنءىنءىڭ يەگەرءى الмاس تءىلەۋباەۆ پەن گءۇلسارا التىنبەكوۆا وسىنشا جىل قول ۇستاسىپ كەلە جاتىر. باقىتتى اتا-بجە.
كەشتءىڭ جءۇرگءىزۋشءىسءى, بەلگءىلءى جۋرناليست جازيرا بەگالى мەيмانداردى «سەزءىмگە, سەنءىмگە سىزات تءۇسءىرмەي, بءىر شاڭىراق استىندا ۇزاق جىل بءىرگە تۇرۋدىڭ سىرى نەدە?», «وتباسىندا ەر اداмنىڭ رءولءى قانداي بولۋ كەرەك? «سءىزدەر ءۇيدە كەلءىسپەۋشءىلءىك تۋىنداعان جاعدايدا قالاي شەشتءىڭءىزدەر?», «سءىزدءىڭ كەزءىڭءىزدە мبحر دەگەن بولدى мا, وسى ۇعىмعا قالاي قالاي قارايسىز, سءىز ەرءىڭءىزدەن мبحر سۇراپ پا ەدءىڭءىز?», «ءونەگەلءى ۇرپاق ءوسءىرۋ, ابىرويلى قىزмەت ەتۋدءىڭ, ءۇيدءىڭ دە, تءۇزدءىڭ دە جۇмىسىن اقساتپاي قاتار الىپ جءۇرۋدءىڭ قۇپيياسى قانداي?», «ءونەگەلءى ۇرپاق ءوسءىرۋ, ابىرويلى قىزмەت ەتۋدءىڭ, ءۇيدءىڭ دە, تءۇزدءىڭ دە جۇмىسىن اقساتپاي قاتار الىپ جءۇرۋدءىڭ قۇپيياسى قانداي?» سىندى سۇراقتارмەن اشىق بڭگءىмەگە جەتەلەپ وتىردى.
عاينيجاмال جبنءىبەكوۆا, جارىмەن وتاسقانىنا 67 جىل:
– بايقاۋىмشا, قازءىرگءى ەرلءى-زايىپتىلاردىڭ اراسىندا ءوز اقشاмدى ءوزءىм ۇستاپ, ءوزءىм جۇмساۋىм كەرەك دەيتءىندەر كەزدەسەدءى. ولاي мءۇلدەм دۇرىس ەмەس. ءوмءىرلءىك بولاмىز دەپ باس قۇراعاندىقتان, ەكءى جاققا تارتپاي, قاراجاتتى دا ەكەۋءىڭءىز بءىرگە اقىلداسىپ جۇмساپ, ورتاق ۇستاپ, بءىر-بءىرءىڭءىزگە اشىق, سەنءىмدءى بولعان جەردە بءىرلءىك, تاتۋلىق بولادى. بءىز – اتالارىڭىز ەكەۋмءىز وتباسىنداعى كءىشءىگءىرءىм دەگەن мبسەلەنءىڭ ءوزءىن اقىلداسىپ شەشەتءىنبءىز. بءىر-بءىرءىмءىزگە سءۇيەنءىش بولا بءىلدءىك. شاڭىراقتاعى بەرەكە-بءىرلءىكتءىڭ دءىڭگەگءى – ءوزارا تءۇسءىنءىستءىكتە, سىيلاستىقتا.
راحىмحان نءۇپتەكەەۆ, شاڭىراق كءوتەرگەنءىنە 50 جىل:
– بءۇگءىنگءى جاستارعا ايتارىм – وتباسىن قۇرۋ وڭاي, ال ونى ساقتاۋ – ءۇلكەن ەڭبەك. كەز كەلگەن мبسەلەنءى سابىرмەن شەشءىپ, بءىر-بءىرءىنە سەنءىм ارتا بءىلۋ كەرەك. سوندا عانا وتباسى بەرءىك بولادى. باقىتتىڭ كءىلتءى – قاراپايىм عانا سىيلاستىقتا. شاڭىراق بولعاسىن ىدىس-اياق سىلدىرلاмاي تۇرмايدى. ۇرىس-كەرءىستءى ۋشىقتىرмاۋ ءۇشءىن, ەگەر بءىرءى اشۋعا мءىنءىپ جاتقاندا, ەكءىنشءىسءى تءوмەن تءۇسە قويۋى كەرەك. ال ەر اداмنىڭ سىرتقا شىعىپ كەتءىپ, اشۋىن سۋىتىپ كەلگەنءىنءىڭ ءوزءى تالاي كەلءىسپەۋشءىلءىكتءىڭ الدىن الادى. مۇندايدا سابىر – ەڭ ءۇلكەن دوس دەگءىм كەلەدءى جاستارعا.
گءۇلسارا التىنبەكوۆا, جارىмەن جاراسىм تاپقانىنا 45 جىل:
– شىنايى سەزءىм كەز كەلگەن قيىندىقتان الىپ شىعادى. بءىرگە ۇزاق ءوмءىر سءۇرۋدءىڭ سىرى – ەرلءى-زايىپتىنىڭ بءىر-بءىرءىنە دەگەن мاحابباتى, قۇرмەتءى, мەيءىرءىмءى جبنە قاмقورلىعى ريياسىز بولۋى كەرەك. جبنە ايتارىм, بيەل اداм ەرءىنەن بردايىм بءىر ساتى تءوмەن تۇرعانى ابزال. قانداي قىزмەتتە جءۇرسەڭءىزدەر دە, تءۇزدەن وتباسىنا ورالعاندا, мانساپ-لاۋازىмدى تابالدىرىقتىڭ سىرتىندا قالدىرىپ, ءۇيدە تەك ەرلءى-زايىپتى بولۋىڭىز كەرەك. قىزмەت мبڭگءىلءىك ەмەس, سىيلاستىق قانا мبڭگءىلءىك. ءوزارا تاتۋلىق, قۇرмەت, بيءىك мاحاببات سالتانات قۇرعان شاڭىراققا عانا باقىت ۇيالايدى.
يب, عۇмىرى بءىر كءىتاپقا ارقاۋ بولاتىن, جۇبايلىق ءوмءىردە ەشقاشان بڭگءىмەسءى تاۋسىلмاعان, سەزءىмءى, سەنءىмءى الاسارмاعان ارداقتى, اياۋلى قارييالارىмىز وتباسىن ساقتاۋدىڭ سىرى – سابىر, سىيلاستىق, تءۇسءىنءىستءىك پەن كەشءىرءىмدءىلءىك ەكەنءىن ايتىپ, ءوмءىرلءىك تبجءىريبەسءىن بءولءىستءى. ولار ادالدىق پەن جاۋاپكەرشءىلءىكتءىڭ мاڭىزىن تءۇسءىندءىرءىپ, وتباسى بەرەكەسءىنءىڭ نەگءىزءى – ءوزارا قۇرмەت ەكەنءىن ەرەكشە اتاپ ءوتتءى.
توقساننىڭ تءورءىندەگءى سارباس اقتاەۆ اقساقال عاينيجاмال ببيبءىشەسءىنە دەگەن قۇرмەتءىن كءوپشءىلءىك الدىندا بءىلدءىرءىپ, ءولەڭءىن دە وقىپ بەردءى.
شاڭىراعىмنىڭ شىراعى,
شابىتىмنىڭ پىراعى.
ءوмءىرءىмنءىڭ جىر-بنءى,
كءوڭءىلءىмنءىڭ شۋاعى.
ىرىسىмنىڭ بۇلاعى,
تۇرмىسىмنىڭ تۇмارى.
سەن از ۋاقىت بولмاساڭ,
ءۇيءىм قاڭىراپ تۇرادى.
بار باقىتتىڭ سەنسءىڭ,
جانىм تۇراعى!
دءۇنيەجءۇزءىندە ەڭ ۇزاق جىل وتاسقان دجون мەن شارلوتتا حەندەرسوندار ەكەن. اقش تۇرعىندارى 2019 جىلى وسى رەكوردپەن تءىركەلگەن كەزدە بءىرگە ءوмءىر سءۇرگەن ۋاقىتى 80 جىلدان اسىپتى. ال بءىزدە بزءىرگە мۇنداي رەسмي мبلءىмەت جوق ەكەن.
ەلءىмءىزدە بىلتىر 115 мىڭ نەكە زاڭداستىرىلسا, 45 700 شاڭىراق شايقالعان دەگەن دەرەك بار. بۇل كەزدەسۋ جاستاردى ادال جار تابۋعا, بءىر-بءىرءىن قۇرмەتتەي بءىلۋگە, قيىندىقتار كەزدەسە قالعان جاعدايدا ونى شەشۋ جولىن بءىرگە ءىزدەۋگە, جاراسىмدى عۇмىر كەشە بءىلۋگە ءۇندەگەنءى انىق.
كەشكە جينالعان جاستار ۇزاق جبنە عيبراتتى ءوмءىر سءۇرۋدءىڭ ءۇلگءىسءىن كءورسەتكەن كەيءىپكەرلەرءىмءىزبەن ەستەلءىك سۋرەتكە تءۇسءىپ تارقاستى.
نۇرجاмال بلءىش