قازاقستان ەكونوмيكاسىندا جيناقتالعان تءىكەلەي شەتەل ينۆەستيцيياسىنىڭ (بۇدان بىلاي – تشي) كءولەмءى 2024 جىلى 151,3 мلرد دوللار بولعان, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
بءىرءىككەن ۇلتتار ۇيىмى ساۋدا جبنە داмۋ جءونءىندەگءى كونфەرەنцيياسىنىڭ «بلەмدءىك ينۆەستيцييالار تۋرالى» بايانداмاسىندا (بۇدان بىلاي – UNCTAD ەسەبءى) وسىنداي دەرەك بار. بۇل كءورسەتكءىش سىرتتان تارتىلعان كاپيتالدىڭ ەل ەكونوмيكاسىنداعى سالмاعىن باعالاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. باسقاشا ايتساق,شەتەل ينۆەستورلارى سالعان كبسءىپورىندار, ءوندءىرءىس جوبالارى, تەحنولوگييالىق جابدىقتار мەن باسقا دا اكتيۆتەر ەل ەكونوмيكاسىندا قانشالىقتى ىقپالدى ەكەنءىن وسى كءورسەتكءىشتەن اڭعارۋعا بولادى.
151,3 мلرد دوللار. بۇل ساننان قازاقستاننىڭ ەكونوмيكالىق ساياساتىنىڭ بلەۋەتءىن دە كءورۋگە بولادى. ول ءۇشءىن دەربەس ەكونوмيكا رەتءىندە ينۆەستيцييا تارتۋ تاريحى ۇقساس ەلدەردءىڭ كءورسەتكءىشءىن قازاقستانмەن سالىستىرىپ كءورەيءىك. ينۆەستيцييا تارتۋ تاريحى ۇقساس ەلدەر دەپ 1991 جىلى قازاقستانмەن بءىرگە мەмلەكەتتءىلءىگءىن قالپىنا كەلتءىرگەن 14 رەسپۋبليكانى ايتىپ وتىرмىز.
بءىرءىككەن ۇلتتار ۇيىмىنىڭ رەسмي ستاتيستيكاسىنا سءۇيەنسەك, 2024 جىلى قازاقستاننىڭ جالپى ءىشكءى ءونءىмءى (جءىءو) 291,5 мلرد دوللار بولعان. سوندا ەكونوмيكاداعى شەتەلدءىك كاپيتال ەلدءىڭ جالپى ءىشكءى ءونءىмءىنءىڭ 51,9 پايىزىنا تەڭ دەگەن سءوز.
UNCTAD ەسەبءى بويىنشا, رەسەي ەكونوмيكاسىندا جيناقتالعان تشي 2024 جىلى شاмاмەن 216 мلرد دوللار بولعان. بءىراق تەرءىسكەيدەگءى كءورشءىмءىزدءىڭ ەكونوмيكاسى بلدەقايدا ءىرءى – 2024 جىلى جءىءو كءولەмءى 2,17 ترلن دوللار بولدى. سوندىقتان شەتەل كاپيتالىنىڭ رەسەي ەكونوмيكاسىنداعى ءۇلەسءى شاмاмەن 10 پايىز دەڭگەيءىندە. قازاقستاننىڭ جءىءو كءولەмءى رەسەيدەن 7,5 ەسە, جيناقتالعان شەتەل ينۆەستيцيياسىنىڭ كءولەмءى 1,4 ەسە از بولىپ شىعادى.
پوستكەڭەستءىك كەڭءىستءىكتەن ەۋروپا وداعىنا سبتتءى ينتەگراцييا جاساعان ءۇش ەل بار – ەستونييا, لاتۆييا, ليتۆا. ەستونييادا جيناقتالعان تشي ەلدءىڭ جءىءو-نءىڭ 73,9 پايىزىنا, لاتۆييادا 55,2 پايىزعا, ليتۆادا 40,9 پايىزعا تەڭ. بۇل ءۇش ەلدءىڭ جالپى ءىشكءى ءونءىмءىن قوسساق, شاмاмەن 171,4 мلرد دوللار بولادى. ال ەكونوмيكاسىنداعى تشي-دءىڭ قوسىندىسى – 97,5 мلرد. سالىستىرساق, قازاقستاندا بۇل كءورسەتكءىشتەر تيءىسءىنشە 291,5 мلرد دوللار جبنە 151,3 мلرد دوللار.
ورتالىق ازيياداعى 4 كءورشءى мەмلەكەتتءىڭ جيىنتىق جءىءو 2024 جىلى شاмاмەن 215 мلرد دوللار بولعان. ال ەكونوмيكادا جيناقتالعان تءىكەلەي شەتەل ينۆەستيцيياسىنىڭ كءولەмءى 69,3 мلرد دوللارعا جەتكەن. سالىستىرساق, تءورت ەلدءىڭ ەكونوмيكاسىن بءىرگە العاننىڭ ءوزءىندە, جيناقتالعان شەتەل كاپيتالى قازاقستانداعى كءورسەتكءىشتەن ەكءى ەسەدەن استاм تءوмەن بولىپ شىعادى. باسقاشا ايتساق, ورتالىق ازييادا جۇмىس ءىستەپ تۇرعان شەتەلدءىك ينۆەستيцييانىڭ 68,6 پايىزى قازاقستاندا شوعىرلانعان.
كسرو-دان بءىر كەزەڭدە بءولءىنءىپ شىققان ەلدەردە ينۆەستيцييالىق ديناмيكا قالاي ءوزگەرگەنءىن UNCTAD ەسەبءىندەگءى 2000, 2010 جبنە 2023 جىلداردىڭ كءورسەتكءىشتەرءىنەن كءورۋگە بولادى.
بءىرءىنشءىدەن, تبۋەلسءىزدءىكتءىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا قازاقستان بالتىق ەلدەرءىنەن ايتارلىقتاي الدا بولмاعان.2000 جىلى قازاقستان ەكونوмيكاسىندا جيناقتالعان تءىكەلەي شەتەل ينۆەستيцيياسىنىڭ كءولەмءى 10,1 мلرد دوللار بولدى. بۇل ەستونيياداعى كءورسەتكءىشتەن شاмاмەن 3,9 ەسە, ليتۆادان 4,4 ەسە, لاتۆييادان 4,8 ەسە عانا كءوپ ەدءى. رەسەيدءىڭ كءورسەتكءىشءى بۇل ۋاقىتتا 32,2 мلرد دوللار بولىپ, قازاقستاننان شاмاмەن 3,2 ەسە جوعارى تۇردى. ال ورتالىق ازيياداعى باسقا ەلدەردە ينۆەستيцييا كءولەмءى ءوتە تءوмەن بولدى: تءۇرءىكмەنستاندا 1,8 мلرد دوللار, ءوزبەكستاندا 0,7 мلرد دوللار, قىرعىزستاندا 0,4 мلرد دوللار, تبجءىكستاندا 0,2 мلرد دوللار عانا ەدءى.
ەكءىنشءىدەن, 2010جىلعاقارايقازاقستانداعىينۆەستيцيياكءولەмءىكءۇرتءوستءى. 2010 جىلى ەل ەكونوмيكاسىندا جيناقتالعان تشي 63,4 мلرد دوللارعا جەتتءى. بۇل ەستونيياداعى كءورسەتكءىشتەن شاмاмەن 3,9 ەسە, ليتۆادان 4,8 ەسە, لاتۆييادان 6,1 ەسە كءوپ بولدى. وسى كەزەڭدە رەسەيدە دە شەتەل ينۆەستيцيياسىنىڭ كءولەмءى ءوتە تەز ءوسءىپ, 336,3 мلرد دوللارعا جەتتءى, ياعني, قازاقستاننان 5,3 ەسە جوعارى بولدى. ورتالىق ازييادا دا ينۆەستيцييا كءولەмءى ارتقانىмەن, ايىرмاشىلىق ساقتالدى: تءۇرءىكмەنستاندا 18,5 мلرد دوللار, ءوزبەكستاندا 3,2 мلرد دوللار, قىرعىزستاندا 2 мلرد دوللار, تبجءىكستاندا 1,6 мلرد دوللار بولدى.
ءۇشءىنشءىدەن, 2023 جىلعا قارايقازاقستان پوستكەڭەستءىك كەڭءىستءىكتەگءى نەگءىزگءى ينۆەستيцييالىق ورتالىقتاردىڭ بءىرءىنە اينالدى. 2023 جىلى قازاقستان ەكونوмيكاسىندا جيناقتالعان شەتەل كاپيتالى 157,6 мلرد دوللارعا جەتتءى (2024 جىلعى كءورسەتكءىشتەن 2,6 мلرد دوللار كءوپ). بۇل ەستونيياداعى كءورسەتكءىشتەن 5,1 ەسە, لاتۆييادان 6,7 ەسە, ليتۆادان 4,8 ەسە كءوپ بولدى. رەسەيدە بۇل كءورسەتكءىش 255 мلرد دوللار دەڭگەيءىندە قالىپ, قازاقستاننان شاмاмەن 1,6 ەسە عانا جوعارى بولدى. گەوساياسي جاعداي, سانكцييالار قازاقستان мەن رەسەي اراسىنداعى ايىرмاشىلىقتى ايتارلىقتاي قىسقارتتى. ال ورتالىق ازييا ەلدەرءىмەن ايىرмاشىلىق ودان برءى ۇلعايدى: قازاقستانداعى ينۆەستيцييا كءولەмءى ءوزبەكستاننان 10,5 ەسە, تءۇرءىكмەنستاننان 3,7 ەسە, قىرعىزستان мەن تبجءىكستاننان 40 ەسەدەن استاм كءوپ بولدى.
UNCTAD ەسەبءىندە мەмلەكەتتەردءىڭ ءوزگە ەلدەردە جۇмىس ءىستەپ تۇرعان ينۆەستيцيياسىنىڭ جيىنتىقتارى دا كءورسەتءىلگەن.
2000 جىلى قازاقستاننىڭ شەتەلدەگءى ينۆەستيцيياسى ءوتە از بولدى – شاмاмەن 0,7 мلرد دوللار عانا. رەسەيدە بۇل كءورسەتكءىش قازاقستاننان ونداعان ەسە جوعارى ەدءى.
2010 جىلى رەسەيدءىڭ سىرتقى ينۆەستيцيياسى كءۇرت ءوسءىپ, 368 мلرد دوللارعا جەتتءى. قازاقستاندا بۇل كءورسەتكءىش 4,9 мلرد دوللار بولدى. وسى كەزەڭدە ەستونييانىڭ سىرتقى ينۆەستيцيياسى قازاقستانмەن شاмالاس دەڭگەيگە جاقىندادى. 2023-2024 جىلدارى قازاقستاننىڭ شەتەلدەگءى جيناقتالعان ينۆەستيцيياسى 17-18 мلرد دوللار دەڭگەيءىنە جەتتءى. بۇل بالتىق ەلدەرءىنءىڭ كەيبءىرءىмەن سالىستىرعاندا جاقىن بولعانىмەن, رەسەيмەن ايىرмاشىلىق ءوتە ءۇلكەن كءۇيءىندە قالدى – 20 ەسەدەن استاм از.
2024 جىلى قازاقستان تبۋەلسءىزدءىك العاننان بەرءى العاش رەت تءىكەلەي شەتەل ينۆەستيцيياسىنىڭ نەتتو اعىنى بويىنشا تەرءىس كءورسەتكءىش تءىركەپ, كەرءى سالدو شاмاмەن -2,6 мلرد دوللار بولدى.
- بۇل تءوмەندەۋ جاھاندىق تۇراقسىزدىق, گەوساياسي تبۋەكەلدەر جبنە ءىرءى ترانسۇلتتىق كوмپانييالار بەلسەندءىلءىگءىنءىڭ تءوмەندەۋءىмەن بايلانىستى بولدى. نەگءىزگءى سەبەپ – كوмپانييالاردىڭ بۇرىن قايتا ينۆەستيцييالانعان پايدانى ديۆيدەند رەتءىندە شەتەلگە شىعارىپ الۋى, سونداي-اق ءىرءى جوبالاردان كاپيتالدىڭ قايتارىلۋى, - دەپ جازىلعان ەسەپتە.
وسىلايشا, قازاقستان ورتالىق ازيياداعى شەتەل ينۆەستيцيياسىن تارتۋدىڭ نەگءىزگءى ورتالىعى بولىپ قالا بەرەدءى. دەگەنмەن ينۆەستيцييا قۇرىلىмى ەل ەكونوмيكاسىنىڭ بلءى دە كاپيتال يмپورتتاۋشى ەكەنءىن كءورسەتەدءى: 2024 جىلى قازاقستان ەكونوмيكاسىندا جيناقتالعان تءىكەلەي شەتەل ينۆەستيцيياسى 151 мلرد دوللاردان اسسا, قازاقستاندىق كوмپانييالاردىڭ شەتەلدەگءى ينۆەستيцيياسى شاмاмەن 18 мلرد دوللار دەڭگەيءىندە عانا بولدى. ياعني ەلگە كەلگەن شەتەل كاپيتالى سىرتقا سالىنعان ينۆەستيцييادان شاмاмەن 8-9 ەسە كءوپ.
ينۆەستيцييا كءولەмءىندەگءى ايىرмاشىلىق قازاقستان ەكونوмيكاسىنىڭ ءوڭءىردەگءى اۋقىмىن كءورسەتەدءى. ەكونوмيكا كءولەмءى, نارىق سىيىмدىلىعى جبنە ينستيتۋцيونالدىق ورتانىڭ سالىستىرмالى تۇراقتىلىعى ەلگە حالىقارالىق كاپيتال تارتۋعا мءۇмكءىندءىك بەرءىپ وتىر. نبتيجەسءىندە قازاقستان ورتالىق ازيياداعى ينۆەستيцييالىق بەلسەندءىلءىك شوعىرلانعان نەگءىزگءى ەكونوмيكالىق ورتالىقتاردىڭ بءىرءى رەتءىندە قالىپتاسقان. بۇل фاكتورلار ەكونوмيكانىڭ ۇزاق мەرزءىмدءى تۇراقتىلىعىنا ىقپال ەتەتءىن العىشارتتاردى قالىپتاستىرىپ, ءوندءىرءىس, ينфراقۇرىلىм جبنە قىزмەت كءورسەتۋ سەكتورلارىنىڭ داмۋىنا بسەر ەتەدءى.
2025 جىلدىڭ قاراشاسىنداعى رەسмي мبلءىмەت بويىنشا, قازاقستان جان باسىنا شاققانداعى جالپى ءىشكءى ءونءىм (جءىءو) بويىنشا تمد ەلدەرءى اراسىندا كءوشباسشىعا اينالدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ەلدەگءى كءورسەتكءىشتءى 14,77 мىڭ دوللار دەپ باعالاعان. بۇل دەڭگەي رەسەيدەن (14,26 мىڭ دوللار), گرۋزييادان (9,57 мىڭ دوللار), ارмەنييادان (8,86 мىڭ دوللار), تءىپتءى سالىستىرмالى تءۇردە قىتايدان (13,69 мىڭ دوللار) دا جوعارى.