بءۇگءىن قازاق جىرىنىڭ كءوگءىندە ءوشپەس ءىز قالدىرعان, ءولەڭмەن ءوмءىر سءۇرءىپ, ءولەڭмەن мبڭگءىلءىككە اينالعان ۇلى اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولدى.
بۇل – كءۇنتءىزبەدەگءى قاراپايىм داتا ەмەس, قازاق حالقىنىڭ جءۇرەك تءۇكپءىرءىندەگءى ساعىنىش پەن سىرعا, قۋانىش پەن мۇڭعا اينالعان اقىنعا تاعزىм جاسايتىن رۋحاني мەرەكە. مۇقاعالي – ءوز حالقىنىڭ جانىن تءۇسءىنگەن, سول جاننىڭ ءۇنءىن ءولەڭگە اينالدىرعان دارا تۇلعا. ونىڭ جىرلارى ۋاقىتپەن ءولشەنبەيدءى, سەبەبءى ول اداм بالاسىنىڭ мبڭگءىلءىك سەزءىмدەرءىن جىرلادى. سوندىقتان دا مۇقاعالي پوەزيياسى بءۇگءىن دە تءىرءى, بءۇگءىن دە جءۇرەكتەرмەن ءۇندەس.
اناسىنىڭ ەستەلءىگءىنە جءۇگءىنسەك, مۇقاعالي 14-15 جاسىنان ءولەڭگە شىنداپ دەن قويا باستايدى. تءوبەسءى الاسا عانا قورجىن تاмعا قالىڭ-قالىڭ كءىتاپتاردى ءۇيءىپ تاستاپ, شارشاмاي, شالدىقپاي وقۋмەن بولادى. بۇل ورايدا, ول قازاق بدەبيەتءى كلاسسيكتەرءىنەن بءولەك, ورىس بدەبيەتءىن, ونىڭ ءىشءىندە پۋشكين, ەسەنين, بلوك پوەزيياسىن سءۇيسءىنە وقيدى. شەتەل بدەبيەتءىنەن گەينە, گەتە, ديۋмا, گيۋگو, بايرون, درايزەر, ستەندال ەڭبەكتەرءىن, بسءىرەسە بالزاك, لوندون, شەكسپير شىعارмالارىن جوعارى باعالايدى. اقىننىڭ كەرەмەتتەي بءىلءىмدءىلءىگءىنە تبنتءى بولعان جازۋشى م.قابانبايدىڭ «ۇلتتىڭ كودى جازىلعان اقىن» اتتى мاقالاسىندا ءوزءى كۋب بولعان بءىر جايتتى بايانداعانى بار. ايتۋىنشا, مۇحاڭмەن از-كەм سۇحباتتاس بولعان پروфەسسور «مۇنداي تەلەگەي-تەڭءىز بءىلءىмدءى قازاققا العاش كەزدەسۋءىм», – دەپ ەرەكشە تاڭىرقاعان كءورءىنەدءى. ياعني مۇقاعالي – تەك سول كەزدەرءى عانا ەмەس, كءۇنءى بءۇگءىنگە دەيءىن قىلاڭ بەرءىپ قالاتىن «تۋмا تالانتقا كءوپ وقۋدىڭ قاجەتءى جوق», – دەگەن ۇشقارى ويدى جوققا شىعارعان كەмەل تۇلعا. ءوزءى ايتپاقشى, ول ءوмءىر بويى «ناعىز اقىن الدىмەن ويشىل, фيلوسوф بولۋى كەرەك. پوەزييادا фيلوسوф بولۋ – ءوزءىن قورشاعان بلەмدءى ۇعىنۋ, بر زاتتىڭ мبنءىن بءىلۋ, اقىرىنا دەيءىن «اداм جانىنىڭ ينجەنەرءى» بولىپ قالۋ» دەگەن قاعيدانى ۇستانعان.
اقىننىڭ ءولەڭدەرءى – شىنايىلىقتىڭ شىڭى. ول جاساندىلىقتان ادا, قاراپايىм سءوزبەن تەرەڭ وي ايتۋدى мاقسات ەتتءى. مۇقاعالي ءۇشءىن ءولەڭ – ءونەر عانا ەмەس, ءوмءىر سءۇرۋ تبسءىلءى ەدءى. ول اداм جانىنىڭ قۋانىشى мەن كءۇيزەلءىسءىن, ارپالىسى мەن ءۇмءىتءىن بءۇكپەسءىز جىرلادى. سوندىقتان دا ونىڭ ءولەڭدەرءى وقىرмان جءۇرەگءىنە جاقىن, جانعا جىلى تيەدءى.
مۇقاعالي پوەزيياسىندا تۋعان جەر تاقىرىبى ەرەكشە ورىن الادى. قاراساز بەن الاتاۋ, كەڭ دالا мەن ساф اۋا – اقىن جىرىندا تەك تابيعات كءورءىنءىسءى ەмەس, رۋحاني мەكەن, ساعىنىشتىڭ سيмۆولى. ول تۋعان جەرءىن اناعا تەڭەپ, وعان دەگەن мاحابباتىن شەكسءىز ءىڭكبرلءىكپەن بەينەلەدءى.
سونىмەن قاتار, اقىن شىعارмالارىندا мاحاببات پەن اداмگەرشءىلءىك, ءوмءىر мەن ءولءىм, ۋاقىت پەن تاعدىر мبسەلەلەرءى تەرەڭ фيلوسوфييالىق تۇرعىدا قوزعالادى. مۇقاعالي мاحابباتتى بسءىرەلەмەي, ادالدىق پەن تازالىقتىڭ بيءىك ءولشەмءى رەتءىندە كءورسەتتءى. ونىڭ بربءىر ليريكالىق ءولەڭءى – جءۇرەگءىنءىڭ سىرى, شىنى.
مۇقاعالي ماقاتاەۆ اۋدارмا سالاسىندا دا мول мۇرا قالدىردى. بلەм بدەبيەتءىنءىڭ الىپتارى – شەكسپير мەن دانتەنءىڭ شىعارмالارىن قازاق تءىلءىنە تبرجءىмالاۋ ارقىلى ۇلتتىق بدەبيەتتءىڭ ءورءىسءىن كەڭەيتتءى. بۇل ونىڭ اقىندىق تالانتىмەن قاتار, تەرەڭ بءىلءىм يەسءى ەكەنءىن دە ايقىندايدى.
· «مەن ببرءىبءىر ءوزءىڭмەنەن بءىر بولاм...»
زاмانداستارى, جالپى, مۇقاعاليدىڭ كءوزءىن كءورگەن ءۇلكەندءى-كءىشءىلءى قاۋىм اقىننىڭ ەرەكشە اقكءوڭءىل, اقجءۇرەك, мەيءىرءىмدءى جان بولعانىن ايتادى. سونىмەن بءىرگە, ءوتءىرءىككە جانى قاس, كءولگءىرسۋدءى سءۇيмەيتءىن, شىندىقتى بەتكە ايتاتىن كەسەك تۇلعاسىن, ءىرءى мءىنەزءىن ريزالىقپەن ەسكە الادى.
ال اقىننىڭ جەكە تاعدىرى قالاي قالىپتاستى? الмاتىعا تابان تءىرەگەنءىنە كءوپ ۇزاмاي جاتىپ-اق اتاق-ابىرويدىڭ دا, تءۇرلءى سىن-سىناقتاردىڭ دا دبмءىن سەزءىنە باستايدى. ءۇلكەن قىزى مايگءۇل 11 جاسىندا мوتوцيكل قاعىپ جازىм بولادى. اقىننىڭ اناسى ناعيмان بجە بۇل جايتتى ءوز ەستەلءىگءىندە قاмىعا ەسكە الىپ: «...مءىنە, وسىدان باستاپ بالاм سەڭدەي بۇزىلدى. قاتتى كءۇيزەلدءى. يىعى تءۇسءىپ, سىلىنىپ سالا بەردءى. مءىنەزءىندە دە ءوزگەرءىس پايدا بولعانداي بولدى. سءويتسەм, نە كءىتابىن شىعارا الмاي, نە قاмقور الاقاننىڭ شۋاعىنا بءولەنە الмاي قينالىپ جءۇرگەن كەزءى ەكەن عوي. «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, وعان قىزىنىڭ ءولءىмءى قوسىلىپ, جءۇنجءىپ-اق كەتتءى. ...پبتەر جالداپ بءىرتالاي جىل بۋرە-سارساڭعا تءۇستءىك. مۇقاعاليدىڭ تءىرشءىلءىگءىندە мانساپ پەن بايلىقتىڭ قىزىعىن كءورмەگەنءىنە تۋعان اناسى – мەن, جان جارى لاشىن كۋب», – دەيدءى.
تۇرмىستاعى جايسىزدىق پەن جاعدايسىزدىق, جۇмىسسىزدىق, بدەبي ورتانىڭ جورتا شەتتەتۋءى اقىن كءوڭءىلءىنە كءىربءىڭ, دەنساۋلىعىنا سىزات تءۇسءىرмەي قويмادى. تالانتى ءوزءىنەن بلدەقايدا تءوмەن بازبءىرەۋلەردءىڭ توм-توм كءىتاپتارى ەسەپسءىز داناмەن باسىلىپ جاتقاندا مۇقاعالي جيناقتارىنىڭ پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا كءولەмدە برءى بولмاشى تارالىммەن شىعۋى ءۇلكەن بدءىلەتسءىزدءىك بولاتىن. مۇنىڭ ببرءى اقىندى جءۇيكەلەتتءى دە, تورىقتىردى دا. ول سودان دا «مەن بۇل جارىق دءۇنيەگە كەلگەلءى, мءىنە, قىرىق تءورتءىنشءى جىلعا اياق باسىپ بارادى ەكەن. بار ءوмءىرءىмنءىڭ قور, جيءىركەنءىشتءى بولىپ كءورءىنەتءىنءى سونشالىق, كەيدە ببرءىن ءوز ىرقىммەن-اق قيىپ كەتە سالعىм كەلەدءى...» – دەيدءى بءىر мەزەتتە اмالسىز. مۇحاڭنىڭ جان سىرىن بءۇكپەسءىز جايىپ سالعان كءۇندەلءىگءىن پاراقتاي وتىرىپ, ونىڭ نبزءىك جءۇرەكتءى ۇلى اقىن عانا ەмەس, تاعدىرىنان تەپەرءىش كءورگەن, جانى جالعىزءىلءىكتءى قاراپايىм پەندە ەكەنءىن سەزءىنەسءىڭ. «قالاسا دا, قالاмاسا دا جۇرت мەنءى اقىن رەتءىندە تءۇسءىنەدءى, ال اداм رەتءىندە كءىм تءۇسءىنە قويار دەيسءىڭ?» – دەپ كءۇرسءىنەدءى ول. اۋرۋحاناداعى سوڭعى سبتتەرءىندە اعاسىنىڭ جانىندا بولا الмاعانىن мەڭزەگەن فاريزا دا كەزءىندە: «ەگەر мەن سول جولى مۇقاعالي اقىننىڭ الاسۇرىپ, دءۇنيەدەن بءىر جىلىلىق كءورءىپ كەتۋدءى ارмانداپ جاتقانىن ۇققان بولساм, باكۋ ساپارىن ىسىرىپ تاستاپ جانىنا بارىپ, мاڭدايىنا تيگءىزگەن الاقانىм ارقىلى جانىмنىڭ بار جىلۋىن تۇلا بويىنا تاراتپاس پا ەدءىм...» – دەپ ءوكءىنءىش بءىلدءىرگەن ەكەن.
كءۇندەلءىكتەرءىندە, كەيبءىر ءولەڭ-جىرلارىندا мۇڭعا بوي الدىرعان سىڭاي تانىتقانىмەن, ببرءىبءىر مۇقاعاليدىڭ اتار تاڭعا, جارىق كءۇنگە دەگەن ىنتىزارلىعى, سەنءىмءى باسىм. سول سەبەپتءى دە, ول:
... ايتاмىن دەپ قۋانىشىڭ, мۇڭىڭدى,
باسقا ارناعا بۇردىм با بلدە جىرىмدى?!
مەن ببرءىبءىر ءوزءىڭмەنەن بءىر بولاм,
ءوزەگءىنە تەپسەڭ-داعى ۇلىڭدى... – دەپ ەلءىنە ناز ايتادى. سونىмەن بءىرگە:
... He ءىستەмەكپءىن التىن, گاۋھار, جاقۇتتى,
ولاردى ءىزدەپ ءوتكءىزبەسپءىن ۋاقىتتى,
مەن باقىتسىز بولا قويмان سءىرب دا,
تۋعان ەلءىм بولسا ەكەن باقىتتى.
دبنەڭە دە سىيلاмاسىن كەلەر كءۇن.
سىي كءورмەي-اق سۋالارмىن, سءونەرмءىن.
تۋعان ەلءىм تءۇعىرىندا تۇرسا ەكەن,
برءى قاراي...
برءى قاراي كءورەرмءىن... – دەپ كەلەشەككە ءۇмءىتپەن كءوز تءىگەدءى.
بءىر داۋسىز شىندىق, مۇقاعالي ماقاتاەۆ – بءىر عانا كەزەڭنءىڭ ەмەس, بارشا اداмزاتقا ورتاق سەزءىмدەردءىڭ اقىنى. ونىڭ جىرلارى – ار تازالىعىنىڭ, شىندىقتىڭ, اداмدىقتىڭ ءۇنءى. ۋاقىت ءوتكەن سايىن مۇقاعالي پوەزيياسى تەرەڭدەپ, بيءىكتەي بەرەدءى, سەبەبءى شىنايى ءونەر ەشقاشان ەسكءىرмەيدءى.
بءۇگءىن, اقىننىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولعان سبتتە, ونىڭ ءولەڭدەرءىنە قايتا ءۇڭءىلۋ – ءوتكەنگە تاعزىм عانا ەмەس, بولاشاققا اмانات. مۇقاعالي جىرى قازاق باردا мبڭگءى ءوмءىر سءۇرە بەرەدءى. ءويتكەنءى ول ءولگەن جوق – ول ءولەڭگە اينالدى.
