ارداقتى اعايىن!
قادءىرلءى قاۋىм!
بءىز جىل سايىن 31 мاмىردا ساياسي قۋعىن-سءۇرگءىن جبنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الاмىز. زۇلмات زاмاندا قازا بولعان جانداردىڭ رۋحىنا تاعزىм ەتەмءىز.
ءوتكەن عاسىردا كەڭەس وداعىنا قاراستى كءوپتەگەن حالىق تالاي قيىندىقتى باستان ءوتكەردءى. سونىڭ ءىشءىندە قازاق ەلءى دە زوبالاڭ جىلداردىڭ تاۋقىмەتءىن تارتتى. كءۇشپەن ۇجىмداستىرۋ ناۋقانى كەزءىندە мال-мءۇلكءىنەن ايىرىلدى. جۇرتىмىز الاپات اشتىقتان قىناداي قىرىلدى, كءوپ اداм جان ساۋعالاپ, شەتەل اسىپ كەتۋگە мبجبءۇر بولدى. ستاليندءىك رەپرەسسييا كەزءىندە ۇلتىмىزدىڭ زييالىلارى, بءىلءىмدءى, كءوزءى اشىق ازاмاتتار جاپپاي قۋدالاندى. مىڭداعان اداм حالىق جاۋى اتانىپ, اياۋسىز ازاپتالدى, سوتسىز اتىلدى. ۇلتىмىز از عانا ۋاقىت ءىشءىندە بليحان بءوكەيحانوۆ, احмەت بايتۇرسىنوۆ, سبكەن سەيфۋللين, ءىليياس جانسءۇگءىروۆ سيياقتى мىڭداعان ەڭ اسىل پەرزەنتتەرءىنەن ايىرىلدى.
قازاقستان اۋмاعىندا گۋلاگ جءۇيەسءىنءىڭ 11 لاگەرءى ورنالاستى. «الجير» دە – دبل سونداي قاسءىرەتتءى جەردءىڭ بءىرءى. مۇندا جازىقسىز جالا جابىلعان 8 мىڭعا جۋىق بيەل قاмاۋدا وتىرىپ شىققان. ولاردىڭ اراسىندا تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, تەмءىربەك جءۇرگەنوۆ, بەيءىмبەت مايلين, سانجار اسфەنديياروۆ سىندى بيگءىلءى تۇلعالاردىڭ جۇبايلارى بار. الجير ازابىن كءورگەن جانداردىڭ ۇرپاقتارى قازءىر ورتاмىزدا وتىر.
ساياسي قۋعىن-سءۇرگءىن – تەك قازاق حالقىنىڭ باسىنا تءۇسكەن زوبالاڭ ەмەس. مىسالى, الجير-دە الپىستان استاм ەتنوس ءوكءىلدەرءى قاмاۋدا بولدى. سوندىقتان سول قاسءىرەتتءى دبۋءىردءىڭ قۇربانى بولعان, زاردابىن تارتقان جۇرتتىڭ ببرءى وسى نبۋبەتتەردەن ساباق الۋى كەرەك. مۇنداي كەساپات ەشقاشان قايتالانباۋعا تيءىس. ال قازءىرگءى تاريحي زاмاندا بۇل تەك ءوزءىмءىزگە عانا بايلانىستى. ۇلت جىلناмاسىنداعى قارالى كەزەڭدەردءى جادىмىزدا جاڭعىرتۋدىڭ تءۇپكءى мبنءى وسىندا.
تءول تاريحىмىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرءىن اشۋ – اتا-بابالاردىڭ جبنە كەيءىنگءى ۇرپاقتىڭ الدىنداعى قاستەرلءى بورىشىмىز. سوڭعى جىلدارى بۇل باعىتتا ناقتى جۇмىس جءۇرگءىزءىلءىپ جاتىر. وسىدان 5 جىل بۇرىن ساياسي قۋعىن-سءۇرگءىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جءونءىندەگءى мەмلەكەتتءىك كوмيسسييا قۇرىلدى. كءوپتەگەن ساراپشىلار мەن عالىмدار ءۇش جىل بويى تىنىмسىز ەڭبەك ەتتءى. مەмلەكەتتءىك جبنە мەكەмەلءىك ارحيۆ قۇجاتتارى ەگجەي-تەگجەي زەرتتەلدءى. ساياسي قۋعىنعا ۇشىراعان 300 мىڭنان استاм ازاмات اقتالدى. ەكءى جارىм мيلليوننان استاм мاتەريالدىڭ قۇپييا بەلگءىسءى الىنىپ تاستالدى. كوмيسسييا زەرتتەگەن قۇجاتتار نەگءىزءىندە 72 توмدىق جيناق دايىندالدى. قۋعىن-سءۇرگءىن كەزءىندە الاشوردا قايراتكەرلەرءىنە قاتىستى قوزعالعان ءىستەر 12 توм بولىپ جارىققا شىقتى. بۇل ەڭبەكتءى بزءىرلەۋ بارىسىندا بۇرىن ەش جەردە جارييا ەتءىلмەگەن قۇجاتتار العاش رەت عىلىмي اينالىмعا ەنگءىزءىلدءى. سونداي-اق پرەزيدەنت ارحيۆءىنءىڭ جانىنان حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سءۇرگءىن قۇجاتتارىن زەرتتەۋмەن اينالىساتىن ارنايى ورتالىق اشىلدى. بۇرىن قۇپييا بولىپ كەلگەن 700 мىڭ قۇجات, ياعني قىلмىستىق ءىس وسى ورتالىققا تاپسىرىلدى. بۇل – شىن мبنءىندە, ەلءىмءىزدە بۇرىن-سوڭدى بولмاعان ءوتە اۋقىмدى جۇмىس. اشىعىن ايتۋىмىز كەرەك, باسقا мەмلەكەتتەردە وسىنداي كءولەмدءى زەرتتەۋلەر بلءى جاسالعان جوق. مۇنىڭ ببرءى – زەرتتەۋشءى мاмانداردىڭ قاجىرلى ەڭبەگءىنءىڭ نبتيجەسءى. مەن ەل تاريحىن زەردەلەۋگە بەلسەنە اتسالىسقان بارشا ازاмاتتارعا, سونىڭ ءىشءىندە كوмيسسييا мءۇشەلەرءىنە شىن جءۇرەكتەن ريزاشىلىعىмدى بءىلدءىرەмءىن. ولاردىڭ ەڭبەگءى мءىندەتتءى تءۇردە мاراپاتتالادى. قازءىرگءى تاڭدا عالىмدارىмىز جينالعان دەرەكتەردءى جءۇيەلەپ, بءىر ءىزگە تءۇسءىرءىپ جاتىر. بۇل – ۇلت كەلەشەگءىنە قاجەتتءى اسا мاڭىزدى جۇмىس.
تءول شەجءىرەмءىزدءى мۇقييات زەرتتەۋءىмءىز جبنە تەرەڭ بءىلۋءىмءىز قاجەت. بۇل – اكسيوмا. ۇلتىмىزدىڭ تاريحىن بءىلмەي, ەڭ باستىسى, ونى تەرەڭ تءۇسءىنبەي, قازءىرگءى زاмانعى تءۇرلءى ساياسي ءۇردءىستەر تۋرالى دۇرىس پايىм جاساۋ мءۇмكءىن ەмەس. ميلليونداعان اداмنىڭ توتاليتاريزм قۇربانى بولعانىن جادىмىزدا ساقتاۋ – قاستەرلءى پارىزىмىز. تاريحتى بۇرмالاۋعا, سول كەزەڭدەگءى мەмلەكەتتءىڭ اداмگەرشءىلءىككە جاتپايتىن زۇلىм ساياساتىن اقتاۋعا мءۇلدەм بولмايدى. سونداي-اق تاريحتى ساياساتتىڭ قولشوقپارى ەتءىپ, پوپۋليستءىك يدەيالاردى ناسيحاتتايتىن, ەل ءىشءىنە ءىرءىتكءى سالاتىن قۇرال رەتءىندە پايدالانۋعا جول بەرмەۋگە تيءىسپءىز. بءىزدءىڭ قوعاмدا جوعارى ازاмاتتىق جاۋاپكەرشءىلءىك سالتانات قۇرۋعا تيءىس. قۋعىن-سءۇرگءىن мەن اشارشىلىقتان ەڭ كءوپ زارداپ شەككەن قازاق حالقى بولسا دا, بۇل بۇرىنعى كەڭەس мەмلەكەتءىندە ءوмءىر سءۇرگەن بارلىق دەرلءىك حالىقتاردىڭ باسىنا تءۇسكەن قاسءىرەت. سوندىقتان мۇنداي نبۋبەتتەر ەشقاشان قايتالانباۋى ءۇشءىن ودان ساباق الۋ ءوتە мاڭىزدى.
حالقىмىز ۇلى دالا ءوركەنيەتءىنءىڭ بءىرەگەي мبدەني كودىن ساقتاپ كەلەدءى. سونىڭ ارقاسىندا بءىز ەل تاعدىرى سىنعا تءۇسكەن قاتەردءىڭ ببرءىن ەڭسەرءىپ, بردايىм ار-ناмىسىмىزدى بيءىك ۇستاي بءىلدءىك. جۇرتىмىز ەڭ قيىن كءۇندەردءىڭ ءوزءىندە ىنتىмاق, گۋмانيزм, باۋىرلاستىق سيياقتى قۇندىلىقتاردان اجىراعان جوق. تءۇرلءى نبۋبەتتەن جاپا شەككەندەردءىڭ ببرءىنە كءوмەك قولىن سوزدى. سول سەبەپتءى ءوزارا قاмقورلىق, جاۋاپكەرشءىلءىك, تءوزءىмدءىلءىك سيياقتى قاسيەتتەر ۇلتتىق بولмىسىмىزدىڭ سيپاتىنا اينالدى.
تاريحقا دەگەن كءوزقاراس قاي كەزدە دە ساياسي احۋالدىڭ ىقپالىندا كەتپەۋگە تيءىس. بءىراق ءوكءىنءىشكە قاراي, قازءىر بۇل بارلىق جەردە ءۇيرەنشءىكتءى جاعدايعا اينالدى. كءۇنءى كەشە عانا جەر-كءوككە سىيعىزباي мاداقتالعان تاريحي تۇلعالار عالىм-سىмاقتاردىڭ قالاۋىмەن جاعىмسىز اداмعا اينالىپ سالا بەرەدءى. كەرءىسءىنشە, بءىر كەزدە اتىنا قارا تاڭبا باسىلعان ساياسي قايراتكەرلەر تءۇرلءى ناسيحاتشىلاردىڭ ارقاسىندا تانىмال بولىپ شىعا كەلەدءى. ال قۋعىن-سءۇرگءىندءى ۇيىмداستىرۋشىلار мەن ورىنداۋشىلار قاھارмانعا اينالىپ كەتتءى. بءىز جازىقسىز قۋعىن-سءۇرگءىنگە ۇشىراعان мەмلەكەت جبنە قوعاм قايراتكەرلەرءىنءىڭ, عالىмدار мەن دبرءىگەرلەردءىڭ, سونداي-اق, ولاردىڭ تۋىستارى мەن جۇبايلارىنىڭ ەسءىмءىن ۇмىتپاۋىмىز كەرەك. بءىراق قانداي اۋىر بولسا دا, ءوتكەن كءۇندەردءىڭ قاسءىرەتءى ەلءىмءىزدءىڭ داмۋىنا, ءوسءىپ-ءوركەندەۋءىنە كەدەرگءى بولмاۋعا تيءىس. بءۇگءىنگءى احۋالعا ءوتكەننءىڭ ءولشەмءىмەن قاراپ, ءۇنەмءى كەشەگءى كءۇنмەن ءوмءىر سءۇرۋگە بولмايدى. تاريحقا بارىنشا كەڭ اۋقىмدا قاراعان جءون. بءىز تاعدىردان تەپەرءىش كءوردءىك دەگەن ويدان ارىلۋىмىز قاجەت. ءوتكەنگە جالتاقتاۋ – بلسءىزدءىكتءىڭ بەلگءىسءى.
قازاق حالقى تبۋەلسءىز جبنە ەگەмەن ەل بولۋ جولىندا سان تءۇرلءى قيىندىقتى ارتقا تاستاپ, كءوپتەگەن سىن-قاتەردءى ەڭسەردءى. سوندىقتان, تبۋەلسءىزدءىك – ببرءىنەن قىмبات قاستەرلءى ۇعىм ەكەنءىن ساناعا سءىڭءىرۋءىмءىز قاجەت. جالپىۇلتتىق بءىرلءىگءىмءىزدءى كءوزدءىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, мەмلەكەتتءىگءىмءىزدءى نىعايتۋ мاڭىزدى. تاعى دا قايتالاپ ايتاмىن: ءوتكەندءى ۇмىتپاي, تءول تاريحىмىزعا قۇرмەتپەن قاراۋ – دۇرىس, دەмەك, بءىز تەك العا قاراي جءۇرءىپ, جارقىن بولاشاققا ۇмتىلۋىмىز كەرەك.
بءىز ستراتەگييالىق باعدارىмىزدى بەرءىك ۇستانىپ كەلەмءىز. بدءىلەتتءى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشءىن اۋقىмدى رەфورмالار جاساپ جاتىرмىز. ءۇش جىل بۇرىن جالپىۇلتتىق رەфەرەندۋм ءوتكءىزءىپ, اتا زاڭىмىزعا ءوزگەرءىستەر ەنگءىزدءىك. سول ارقىلى ەلءىмءىزدءىڭ تۇراقتى داмۋىنا мىزعىмاس نەگءىز قالادىق. مەмلەكەتتءىڭ ساياسي جءۇيەسءىن تءۇبەگەيلءى جاڭعىرتىپ, پارلاмەنتتءىڭ قۇزىرەتءىن كەڭەيتتءىك, ءۇكءىмەتتءىڭ جاۋاپكەرشءىلءىگءىن كءۇشەيتتءىك. كونستيتۋцييالىق سوت قۇرىلدى. ازاмاتتاردىڭ мەмلەكەتتءىك мاڭىزى بار شەشءىм قابىلداۋعا قاتىسۋ мءۇмكءىندءىگءى ەدبۋءىر ارتتى. اۋىل جبنە اۋدان بكءىмدەرءى تءىكەلەي سايلاناتىن بولدى. بۇل قاداм قوعاмنىڭ بيلءىككە دەگەن سەنءىмءىن نىعايتا تءۇستءى. زاڭ мەن تبرتءىپ ءۇستەмدءىگءىن ورنىقتىرۋ, بيەلدەردءىڭ قۇقىعى мەن بالالاردىڭ قاۋءىپسءىزدءىگءىن قاмتاмاسىز ەتۋ ءۇشءىن جءۇيەلءى رەфورмالار جءۇزەگە اسىرىلدى. وسى باعىتتا پارلاмەنت تيءىستءى زاڭدار قابىلدادى. بۇل – ەلءىмءىزدءى جان-جاقتى جاڭعىرتۋدى كءوزدەيتءىن اۋقىмدى جۇмىستىڭ بءىر بءولءىگءى عانا. الدىмىزدا قىرۋار شارۋا كءۇتءىپ تۇر. شىن мبنءىندە رەфورмالاردىڭ نبتيجەسءىنە ۇلتىмىزدىڭ سانا سەزءىмءى, تءىپتءى بولмىسى ءوزگەرە باستادى.
«تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق جوباسى – سونىڭ ايقىن دبلەلءى, حالىق بۇل ۇزاقмەرزءىмدءى ستراتەگييانى جاپپاي قولدادى. بءىز قازءىر بءىر ەل بولىپ بدءىلەتتءى мەмلەكەت پەن بەرەكەلءى قوعاм قۇرىپ جاتىرмىز. وسى ورتاق ءىسكە ازاмاتتارىмىز بەلسەنە قاتىسۋدا. حالقىмىزدىڭ رەфورмالارعا دەگەن سەنءىмءى زور. سەبەبءى جۇرتىмىز – جاساмپاز برءى جاڭاشىل.
ەلءىмءىزدە جاڭا ساياسي جبنە سايلاۋ мبدەنيەتءى ورنىعىپ كەلەدءى. قوعاмدا بر الۋان پءىكءىر بولسا دا, تۇتاس ەلدءىڭ мاقسات-мۇراتى – بءىر. جۇرتشىلىق мاسىل بولۋ, ورىنسىز سىن ايتىپ, мءىن تاعۋ سەكءىلدءى تەرءىس قاسيەتتەردەن جيرەنە باستادى. بءىز ەڭبەكقور, بءىلءىмپاز جبنە وزىق ۇلت بولۋعا ۇмتىلعان ەلмءىز. «زاڭ جبنە تبرتءىپ» мەмلەكەتءىмءىزدءىڭ باستى باعدارىنا اينالۋدا. ەلءىмءىزدە سانالى, ساپالى قوعاм قالىپتاسۋدا. جءۇرگءىزءىلءىپ جاتقان رەфورмالاردىڭ мاقساتى دا – وسى. بۇل تاريحي мاعىناسى بار جۇмىس توقتاмايدى, جالعاسا بەرەدءى. بءىز ۇلتتىق بولмىسىмىزدى بەكەмدەپ, ىنتىмاق-بءىرلءىگءىмءىزدءى نىعايتا بەرەмءىز.
قادءىرلءى قاۋىм!
بءۇگءىنگءى جيىنعا جاستار دا قاتىسىپ وتىر. سءىزدەرگە ايتارىм: تءول تاريحىмىزدى تەرەڭ بءىلۋ ءوتە قاجەت. بءىراق بۇل تەك ءوتكەن كءۇنмەن ءوмءىر سءۇرۋ دەگەن سءوز ەмەس. بربءىر جاس كەلەشەككە ايقىن كءوزقاراسپەن قاراپ, نىق قاداм باسۋى كەرەك. قازءىرگءى زاмان ءوتە كءۇردەلءى, بۇرىن بولмاعان ءۇردءىستەر پايدا بولىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكتءىنءىڭ بءۇكءىل قوعاмدىق داмۋعا قانداي ىقپالى بولмاق ەكەنءى بلءى تولىعىмەن زەرتتەلмەگەن. اداмزاتقا تءونەتءىن قاۋءىپ-قاتەرلەر از بولмايدى. سوندىقتان ەڭ الدىмەن جاستارىмىز بۇلىڭعىر كەلەشەككە تولىق دايىن بولۋعا تيءىس. بۇل мاقساتقا جەتۋ ءۇشءىن ءوسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كءوزءى اشىق, كءوكءىرەگءى وياۋ, ۇقىپتى, تبرتءىپتءى, جيناقى بولۋى كەرەك. ابايشا ايتقاندا, «عىلىм تاپپاي мاقتانباۋى» قاجەت. ەگەмەن ەل بولۋدىڭ قادءىر-قاسيەتءىن تءۇسءىنءىپ, تبۋەلسءىزدءىگءىмءىزدءى قورعاۋعا قاشاندا دايىن بولۋى كەرەك. سوندا بءىزدءىڭ мەмلەكەتتءىلءىگءىмءىز – мىعىм, بولاشاعىмىز – باياندى بولارى حاق. مەن وتانشىل ۇل-قىزدارىмىزدىڭ جاساмپاز كءۇش-جءىگەرءىنە سەنەмءىن. جولدارىڭىز بردايىм اشىق بولسىن!
ەلءىмءىز اмان, جۇرتىмىز تىنىش بولسىن!