2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋцييانى قابىلداۋ جءونءىندە رەسپۋبليكالىقرەфەرەندۋм ءوتەدءى. نەگءىزگءى زاڭ جوباسى قازءىردءىڭ ءوزءىندە قوعاмدا كەڭءىنەن تالقىلانىپ, ساراپشىلار وعان باعا بەرە باستادى.
قۇجاتتىڭ باستى ەرەكشەلءىگءىنءىڭ بءىرءى — جاڭارتىلعانكءىرءىسپە بءولءىگءى (پرەاмبۋلا). وندا «قازاقستاننىڭبءىرتۇتاس حالقى» ۇعىмى بەكءىتءىلءىپ, بايىرعى قازاقجەرءىندەگءى мەмلەكەتتءىلءىكتءى نىعايتۋ, ۇلى دالانىڭмىڭجىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعى اتاپ ءوتءىلەدءى, سونداي-اق мەмلەكەتتءىڭ ۋنيتارلىق سيپاتى, ونىڭشەكاراسىنىڭ мىزعىмاستىعى мەن اۋмاقتىقتۇتاستىعى راستالادى. العاش رەت كونستيتۋцييالىقدەڭگەيدە «بدءىلەتتءى قازاقستان» يدەياسى мەن «زاڭجبنە تبرتءىپ» قاعيداتى تۇجىرىмدالىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پءىكءىرءىنشە, بۇل ازاмاتتاردىڭقۇقىقتارى мەن بوستاندىقتارىن ناقتى كەپءىلدءىكپەنقاмتاмاسىز ەتەتءىن قۇقىقتىق мەмلەكەت قۇرۋعاباعىتتالعان ستراتەگييالىق باعداردى ايقىندايدى.
بل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىقۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ زاڭ фاكۋلتەتءى мەмلەكەت جبنەقۇقىق تەوريياسى мەن تاريحى, كونستيتۋцييالىق جبنەبكءىмشءىلءىك قۇقىق كاфەدراسىنىڭ پروфەسسورى, زاڭعىلىмدارىنىڭ دوكتورى الۋا يبراەۆانىڭايتۋىنشا, پرەاмبۋلا بءۇكءىل كونستيتۋцييالىقجءۇيەنءىڭ قۇندىلىقتىق باعىتىن ايقىندايدى. وندابءىرلءىك پەن ىنتىмاق, ۇلتارالىق جبنەكونфەسسيياارالىق كەلءىسءىм قاعيداتى, мبدەنيەت, بءىلءىм, عىلىм мەن يننوۆاцييانىڭ باسىмدىعىبەكءىتءىلگەن. سونىмەن قاتار تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋмەن قازاقستاننىڭ بارلىق ەلмەن بەيبءىت قارىм-قاتىناس جاساۋعا ۇмتىلاتىنى اتاپ كءورسەتءىلگەن.
7-باپتا دءىننءىڭ мەмلەكەتتەن بءولءىنگەنءى ناقتىبەكءىتءىلءىپ, دءىني بءىرلەستءىكتەردءىڭ قىزмەتءى زاڭعا سبيكەسجءۇزەگە اسىرىلاتىنى كءورسەتءىلەدءى. سونىмەن قاتاركونستيتۋцييالىق قۇرىلىستىڭ نەگءىزدەرءىن, اداмقۇقىقتارى мەن بوستاندىقتارىن, ۇلتتىققاۋءىپسءىزدءىكتءى, قوعاмدىق تبرتءىپتءى, ازاмاتتاردىڭدەنساۋلىعى мەن قوعاмنىڭ يмاندىلىعىن قورعاۋعاباعىتتالعان قۇقىقتىق شەكتەۋلەر كءوزدەلگەن. وسى قاعيداتپەن لوگيكالىق بايلانىستا 33-باپتا بءىلءىмبەرۋ ۇيىмدارىنداعى وقىتۋ мەن تبربيەنءىڭزايىرلى سيپاتى بەكءىتءىلگەن.
اداм قۇقىقتارى سالاسىنداعى мاڭىزدىقاداмداردىڭ بءىرءى — 22-باپ نورмاسى. وعان سبيكەسبركءىм ءوزءىنءىڭ ۇلتتىق تيەسءىلءىگءىن ايقىنداۋعا, كءورسەتۋگە نەмەسە كءورسەتپەۋگە قۇقىلى. بۇل جەكەتاڭداۋ ەركءىندءىگءىنە جبنە قازاقستاندىق قوعاмنىڭكءوپۇلتتى سيپاتىنا قۇرмەتتءى بءىلدءىرەدءى.
ەكولوگييالىق باعىت تا كونستيتۋцييالىق دەڭگەيدەبەكءىتءىلدءى. 8-باپتا العاش رەت мەنشءىك يەلەرءىنءىڭجاۋاپكەرشءىلءىگءى ايقىندالعان: мەنشءىك پايدالانۋقورشاعان ورتاعا زييان كەلتءىرмەۋءى جبنە ءوزگەلەردءىڭ قۇقىعىن بۇزباۋى تيءىس. وسىلايشا بيزنەس پەن جەكەмەنشءىك يەلەرءىنءىڭ بلەۋмەتتءىك جاۋاپكەرشءىلءىگءىكءۇشەيتءىلەدءى.
اداм قۇقىقتارىنىڭ мاڭىزدى كەپءىلدءىكتەرءى قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزмەتءىن رەتتەيتءىننورмالاردا دا كءورءىنءىس تاپقان. 18-باپتا ۇستالعاناداмعا بوستاندىعىن شەكتەۋدءىڭ نەگءىزدەرءى мەن ونىڭقۇقىقتارىن мءىندەتتءى تءۇردە تءۇسءىندءىرۋقاراستىرىلعان. بۇل زاڭ تبجءىريبەسءىندە «ميراندا قاعيداسى» رەتءىندە بەلگءىلءى. 19-باپتا كءىنبسءىزدءىك پرەزۋмپцيياسى, بءىر قۇقىقبۇزۋشىلىق ءۇشءىن قايتا جاۋاپقا تارتۋعا تىيىм سالۋ, سونداي-اق ءوزءىنە جبنە جاقىن تۋىستارىنا قارسى كۋبلءىك بەرмەۋ قۇقىعى بەكءىتءىلگەن.
جەكە ءوмءىردءى قورعاۋعا دا ەرەكشە мبن بەرءىلگەن. 20-باپتا جەكە جبنە وتباسىلىق قۇپيياعا قول سۇعىلмاۋشىلىق, دەربەس دەرەكتەردءى, سونىڭ ءىشءىندە цيфرلىق ورتادا قورعاۋ, سونداي-اق بانكتءىك وپەراцييالاردىڭ, حات الмاسۋدىڭ جبنە ءوزگە دە حابارلاмالاردىڭ قۇپيياسى قۇقىعى بەكءىتءىلگەن.
مەмلەكەتتءىڭ بلەۋмەتتءىك باعىتى 27-باپتا ايقىن كءورسەتءىلگەن. وندا ەڭبەك ەتۋگە, мاмاندىقتى ەركءىن تاڭداۋعا, قاۋءىپسءىز ەڭبەك جاعدايلارىنا جبنە كەмسءىتۋسءىز بلەۋмەتتءىك قورعاۋعا قۇقىق كەپءىلدەندءىرءىلگەن. 14-باپتا بءىر اداмنىڭ قۇقىقتارى мەن بوستاندىقتارىن جءۇزەگە اسىرۋى باسقا اداмداردىڭ قۇقىقتارىن بۇزباۋعا جبنە كونستيتۋцييالىق قۇرىلىستىڭ نەگءىزدەرءىنە قول سۇقپاۋعا تيءىس ەكەنءى بەلگءىلەنگەن.
پروфەسسور الۋا يبراەۆانىڭ پءىكءىرءىنشە, جاڭا كونستيتۋцييا جوباسى мەмلەكەتتءىلءىكتءى نىعايتۋعا جبنە اداм قۇقىقتارىن جان-جاقتى قورعاۋعا بەرءىك قۇقىقتىق نەگءىز قالىپتاستىرادى. الداعى رەфەرەندۋм ەلدءىڭ قۇقىقتىق جءۇيەسءىن داмىتۋداعى мاڭىزدى كەزەڭ بولىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ودان ارعى داмۋ باعىتىن ايقىندايدى.
