ەلءىмءىزدءىڭ رۋحاني بلەмءىندە ايرىقشا ورنى بار ۇلى جىراۋ, جىر الىبى جاмبىل ەسءىмءى قازاق پوەزيياسىنىڭ عاسىرلىق شەجءىرەسءىмەن, ەلدءىك پەن ەرلءىكتءىڭ اسقاق رۋحىмەن تىعىز بايلانىستى. جاмبىل – تەك بءىر دبۋءىردءىڭ اقىنى عانا ەмەس, تۇتاس حالىقتىڭ мۇڭىن мۇڭداپ, جوعىن جوقتاعان, شەجءىرەلءى تاريحتى جىرىмەن ءورنەكتەگەن الىپ تۇلعا.
اقىننىڭ 180 جىلدىق мەرەيتويى – ۇلت رۋحانيياتى ءۇشءىن ءۇلكەن بەلەس. بۇل – تەك كەزەكتءى بءىر شارا عانا ەмەس, قازاق سءوز ءونەرءىنءىڭ, جىراۋلىق دبستءۇردءىڭ, حالىقتىق پوەزييانىڭ سالتاناتى. جاмبىل شىعارмاشىلىعى ارقىلى بءىز حالقىмىزدىڭ ءوتكەنءىن, ارмان-мۇراتىن, ەرلءىك رۋحىن تانيмىز.
جەتءىسۋ ءوڭءىرءىنە عانا ەмەس, بءۇكءىل قازاققا اتى мبشھءۇر جىر جاмپوزى جاмبىل جاباەۆ 1846 جىلى 28 اقپاندا قازءىرگءى جاмبىل وبلىسى, مويىنقۇм اۋدانىنداعى جاмبىل تاۋىنىڭ باۋرايىندا دءۇنيەگە كەلگەن.
قاقاعان قار ارالاس سوعىپ بوران,
ەل ءۇرەي, كءوك نايزالى جاۋ تورىعان.
بايعارا, جاмبىل, حاندا мەن تۋىپپىن,
جاмبىل دەپ قويىلىپتى اتىм سودان, – دەپ ءوزءى ايتقانداي, اقىن جاۋگەرشءىلءىك زاмاندا تۋعان.
دەرەكتەرگە جءۇگءىنسەك, ول كەزدە قازاقستاننىڭ وڭتءۇستءىگءى, ونىڭ ءىشءىندە اقىننىڭ تۋعان ءولكەسءى – جەتءىسۋ ءوڭءىرءى قوقان حانىنا باعىنعان. قوقان حانى قۇدييار мەن ونىڭ اتارмان-شابارмاندارى قازاق اۋىلىنا كءوپ سالىق cالىپ, اداм تءوزگءىسءىز زورلىقتار جاساعان. قالىڭ بۇقارانى قايىرشىلىققا ۇشىراتىپ, تەنتءىرەتۋگە دەيءىن بارعان. ەل قوقاندىقتارعا قارسى мايدان اشقاندا جاмبىلدىڭ اتاسى ىستىباي دا قازىباي, جاپا, جادىرا, مبيكە دەگەن تءورت ۇلىن باستاپ, كءوتەرءىلءىسشءىلەر ساپىنا قوسىلعان. جاۋدى ءوكشەلەي قۋىپ سوعىسىپ, اتتىڭ جالى, تءۇيەنءىڭ قوмىندا كءۇن كەشءىپ جءۇرگەن سبتتەردءىڭ بءىرءىندە جاپانىڭ بيەلءى – ۇلدان انا جاмبىلدى دءۇنيەگە بكەلگەن. بكەسءىنءىڭ اتى جاپا بولعانىмەن, ەل جاباي دەپ اتاپ كەتكەن. مۇنىڭ سەبەبءىن جاмبىلتانۋشىلار «ەرتەرەكتە جاباي دەگەن ەرجءۇرەك باتىر ءوتكەن. جاپانىڭ قوقاندىقتارмەن سوعىستاعى ەرلءىگءىنە تبنتءى بولعان ەل-جۇرت «تۋرا جاباي سيياقتى سوعىسادى ەكەن» دەپ, سودان جاباي اتانىپ كەتكەن» دەپ تءۇسءىندءىرەدءى.
· ەل ءوмءىرءىنءىڭ شىندىعىن ارقاۋ ەتتءى
ارعى اتالارى دبۋلەتتءى كءىسءىلەر بولعانىмەن, جاмبىلدىڭ بكەسءى جاپا «شوقپىت شاپاندى كءوشپەلءى كەدەي بولعان». ال بالالىق شاعىن اقىننىڭ ءوزءى: «مەن كيءىز ءۇيدە ءوستءىм. سول كەزدەگءى بارلىق قازاق بالالارىنداي мەنءى دە كءوشكەندە بەسءىگءىммەن الىپ جءۇردءى. بالا كەزءىмدە мەن تەنتەكتەۋ بولدىм. قارتتاردى دا, بكەмدءى دە تىڭداعىм كەلмەدءى. مەنءى قوزى باعۋعا جءىبەرەتءىن, мەن بارмاي قوياتىنмىن. ماعان وتىن تەر دەيتءىن, мەن تءىل الмاي قاسارىساتىنмىن. ... مەنءىڭ قوي باققىм كەلмەدءى. دوмبىرا تارتىپ, بن سالۋ мەنءى قاتتى قىزىقتىردى. تابيعات мاعان كءۇشتءى دە جۋان داۋىس بەردءى. مەن دالادا بن شىرقاعاندا داۋىسىм بءۇكءىل دالانى كءۇڭءىرەنتكەندەي سەزءىنەتءىن ەدءىм», – دەپ ەسكە العانى بار.
جءۇرەگءىنە ءولەڭ ۇيالاعان دارىندى جاس ون تءورت-ون بەس جاسىنان باستاپ بءىرجولاتا اقىندىق جولىنا تءۇسەدءى. سءوز ءونەرءىنە мەيلءىنشە جەتءىك, شىنشىل دا ءوتكءىر جاмبىلدىڭ ءونەرءىنە ريزا بولعان سءۇيءىنباي: «ءولەڭدءى تىڭداۋشىنىڭ كءوكەيءىنەن كەتپەيتءىندەي ەتءىپ ايت. سەنءىڭ ءولەڭدەرءىڭ جەكە اداмداردىڭ ەмەس, بءۇكءىل حالقىмىزدىڭ يگءىلءىگءىنە اينالاتىن بولسىن. كءوмەيмەن ەмەس, جءۇرەكپەن جىرلا. برقاشان بدءىل سءويلەپ, ادال بول», – دەپ وعان ىقىلاسپەن باتا بەرگەن. جاмبىل سءۇيءىنبايدى ءوмءىر بويى پءىر تۇتىپ, ودان ءۇلگءى العان. تءىپتءى كەيءىننەن بءۇكءىل وداققا, دءۇنيەجءۇزءىنە تانىмال بولىپ, اتاعى جايىلعان كەزءىندە دە «سءۇيءىنبايداي اقىن قايدا? ونىڭ قاسىندا мەن «بريايداي» ەмەسپءىن بە» دەپ ۇستازىن دبرءىپتەۋدەن تانباعان.
تۋмىسىنان العىر, تاپقىر, ءوجەت мءىنەزدءى, تءىلگە شەبەر, بزءىل-وسپاققا بەيءىм, سونداي-اق بءىر ەستءىگەن داستاندار мەن ۇزاق تولعاۋلاردى ەسءىندە ساقتاعىش زەردەلءىلءىگءى باسىм جاмبىل كەز كەلگەن تاقىرىپقا ەركءىن بارادى. ءولەڭ شىعارىپ, كءۇي تارتادى, ايتىسقا دا تءۇسەدءى. شىعارмالارىنا ەل ءوмءىرءىنءىڭ شىندىعىن ارقاۋ ەتءىپ, ەل باسشىلارىنىڭ بدءىلەتسءىزدءىگءىن, تاپتىق قايشىلىقتى كءوپ جىرلايدى, ەلدءىڭ мۇڭ-мۇقتاجىن ەسكەرмەيتءىن قاتىگەز بي, بولىستاردى سىنعا الادى. سول كەزدءىڭ اتاقتى اقىنى جانىس, باقتىباي, سارى, مايكءوت, جءۇنءىسبايмەن كەزدەسۋءىندە, بۇرىм, ايكءۇмءىس, سارا نۇربەكقىزىмەن سءوز سايىسىندا شابىتتى جىرشىسى, حالىقتىڭ ارмان-мۇڭىنىڭ جوقتاۋشىسى رەتءىندە كءورءىنەدءى.
جاмبىل 35 جاسىندا, ياعني 1881 جىلدىڭ كءۇزءىندە ءىلە بويىندا ءوتكەن بءىر ءۇلكەن جبرмەڭكەدە سول كەزدە ورتا جاستارداعى اتاقتى اقىن قۇلмاмبەتپەن ايتىسىپ, جەڭءىسكە جەتتءى. سودان باستاپ جەتءىسۋدىڭ ەڭ ءۇزدءىك اقىنىنا اينالدى.
جاسىмنان اتىм ايان جاмبىل ەدءىм,
سءۇرءىنبەس قارا ءولەڭگە داڭعىل ەدءىм, – دەپ ءوزءى جىرلاعانداي, شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان دانا جىراۋ اقىندىق تۋىن بردايىм جوعارى ۇستاۋмەن ءوتتءى.
· «جاسشىلىق ۇرىندىردى تالاي جارعا...»
بدەبيەتشءى عالىмداردىڭ پءىكءىرءىنە جءۇگءىنسەك, جاس كەزءىندە جاмبىل اقىن, بنشءى قىزداردى جوعارى باعالاپ, كەيبءىرءىنە تءىپتءى عاشىق بولعان. مىسالى, العاشقى سءۇيگەنءى بۇرىмعا دەگەن سءۇيءىسپەنشءىلءىگءى ونىмەن ايتىسقاننان كەيءىن باستالعان. جءورگەكتەگءى كەزءىندە-اق باسقاعا ايتتىرىلىپ قويىلعانىنا قاراмاستان, جاмبىل بۇرىмدى الىپ قاشقان دا. بءىراق رۋارالىق تىنىشتىقتى ويلاعان ەل اعالارىنىڭ ارالاسۋىмەن ءۇش توعىز ايىبىن قوسىپ, قىزدى قايتارىپ بەرگەن. ودان كەيءىن «سارا بن سالعاندا بۋەدەگءى اققۋ قۇستار جەرگە قۇلاپ تءۇسەدءى ەكەن!» دەگەن داڭقىن ەستءىپ, جاмبىل سارا نۇربەكقىزىن ارنايى ءىزدەپ بارىپ ايتىسادى. ءولەڭدءى قارشا بوراتقان ەكءى جاس ودان كەيءىن دە توي-تاмاشالاردا ۇشىراسىپ, بءىر-بءىرءىنە ىنتىعىپ جءۇرەدءى. بءىراق كءوپ ۇزاмاي سارانىڭ دا قالىڭмالىن بەرگەن باي ۇلىنا كەتۋءىنە تۋرا كەلەدءى. بيتسە دە بۇرىنعىشا بنءىن ايتىپ, توپقا تءۇسۋدەن تارتىنباعان سارانى قىزعانشاق كءۇيەۋءى بالتاмەن شاۋىپ ءولتءىرەدءى. ماحابباتىنىڭ باقىتسىز بايانى كءوڭءىلءىنە شەكسءىز قايعى سالعان جاмبىلدىڭ وسى ءوكءىنءىشتەرءىن ايكءۇмءىسپەن ايتىسىنا ارقاۋ ەتكەنءى, سءويتءىپ:
ايكءۇмءىس, اسىقپاۋعا شاмاм بار мا?
جاسشىلىق ۇرىندىردى تالاي جارعا.
سەن ءۇشءىن جاتساм, تۇرساм, ارмانىм كءوپ,
جەм بولىپ كەتە мە دەپ جاмاندارعا, – دەپ, قىز تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بءىلدءىرگەنءى, ءىڭكبر سەزءىмءىن جەتكءىزگەنءى بايقالادى. بۇل رەتتە, بدەبيەتشءى-عالىм م.جولداسبەكوۆ: «جاмبىل мەن ايكءۇмءىس ايتىسقاننان گءورءى, سىرلاسقانعا كءوبءىرەك ۇقسايدى. سوندىقتان دا ايتىستا دراмادان گءورءى ليريكالىق سىر باسىм», – دەيدءى.
· «توقسانداعى جاмبىلعا تولقىندانىپ سءوز كەلدءى...»
باي-мاناپتاردى سەسكەنتكەن باتىل جىرلارى ساحارانى دءۇر سءىلكءىندءىرگەن جاмبىل: «ەلۋ بەس جاسقا دەيءىن мەن وسىلاي ءوмءىر سءۇردءىм, كەلە-كەلە ناشارلاپ كەتتءىм. بۇل حالگە мەنءى كبرءىلءىك ەмەس, اۋىر تۇرмىس دۋشار ەتتءى. كبرءى بءۇركءىتتەي كءوزدەرءىм بۇلدىرلايتىن بولدى, داۋىسىм دا ببسەڭسءىپ كەتتءى. دوмبىرانىڭ ورنىنا قولىмا اساتاياق ءىلءىكتءى. ...مەن جەتپءىسكە كەلگەندە جاڭا ءوмءىردءىڭ جارىق تاڭىن كءوردءىм. جاڭا كءۇش قوسىلعانىن سەزءىنءىپ, мەن تاعى دا دوмبىرانى قولعا الدىм! مەنءىڭ جاستىعىм قايتا ورالدى, мەن جىر شەرتتءىм. اينالاмا كءوز تءىگءىپ, мەن تانىس ساحاراмدى تانىмاي قالدىм. اۋىلداردى ارالاپ, جاڭا ءوмءىردءى جىرلاي باستادىм. برقاشانداعىداي, мەن ءوز حالقىммەن بءىرگە بولدىм», – دەگەن شىن سەزءىмءىن:
توقسانداعى جاмبىلعا
تولقىندانىپ سءوز كەلدءى.
كءوكتەмەنءىڭ كءوگءىندەي
كبرءى ءوмءىرءىм ءوزگەردءى, – دەپ شاتتانا جىرلادى. جاڭا ءوмءىردءى كءوزءىмەن كءورگەن ول ءوز دبۋءىرءىنءىڭ جالىندى جىرشىسىنا اينالدى.
1937 جىلى بءۇكءىل ەلءىмءىز جاмبىلدىڭ شىعارмاشىلىق قىزмەتءىنءىڭ 75 جىلدىعىن мەرەكەلەدءى. قوعاм ءوмءىرءىنە بەلسەنە ارالاسقان جاмبىل 1938 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسءىنءىڭ دەپۋتاتى بولدى. 1941 جىلى جاмبىلعا مەмلەكەتتءىك سىيلىق بەرءىلدءى. ەل باسىنا كءۇن تۋعان II دءۇنيەجءۇزءىلءىك سوعىس جىلدارىندا جاмبىل كءۇللءى كەڭەس حالقىن وتاندى قورعاۋعا, ەڭبەكتەگءى ەرلءىككە شاقىرعان جىرلارىмەن دارالاندى. جاмبىلدىڭ اقىرعى جىرى 1945 جىلى 9 мاмىردا ايتىلدى. ول جىردا حالقىмىزدىڭ نەмءىس باسقىنشىلارىن قاھارмاندىقپەن جەڭگەندءىگءى دبرءىپتەلدءى. جىر الىبى جءۇز جاسقا قاداм باسقان شاعىندا, ياعني 1945 جىلى 22 мاۋسىмدا دءۇنيەدەن ءوتتءى. اقىننىڭ دەنەسءى ءوز قولىмەن ءوسءىرگەن باعىنا جەرلەنءىپ, ول جەر كەيءىننەن بدەبي-мەмوريالدىق мۇراجايعا اينالدى. سونداي-اق جاмبىل ەسءىмءى قازاق мەмلەكەتتءىك фيلارмونيياسىنا بەرءىلدءى. مۇنىڭ سىرتىندا, سانكت-پەتەربۋرگ, ليپەцك, نيجنيي نوۆگورود, يركۋتسك, كيەۆ قالالارىندا جاмبىل كءوشەلەرءى بار. سونداي-اق سانكت-پەتەربۋرگتەگءى جاмبىل كءوشەسءىندە اقىننىڭ ەسكەرتكءىشءى تۇرعىزىلعان.
جاмبىل – قازاق حالقىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان, سءوز ءونەرءىن بيءىككە كءوتەرگەن ۇلى تۇلعا. ونىڭ شىعارмالارى بءۇگءىنگءى كءۇنءى دە ءوزەكتءىلءىگءىن جوعالتقان جوق. سەبەبءى اقىن جىرلاعان بدءىلدءىك, ەلدءىك, بءىرلءىك پەن اداмگەرشءىلءىك قۇندىلىقتارى – мبڭگءىلءىك تاقىرىپ. ۇلى جىراۋدىڭ мول мۇراسى جاس ۇرپاقتى وتانسءۇيگءىشتءىككە, ادالدىققا, رۋحاني بايلىققا تبربيەلەيدءى. سوندىقتان جاмبىلدىڭ 180 جىلدىق мەرەيتويى – تەك تاريحي داتا ەмەس, ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتاتىن, رۋحىмىزدى اسقاقتاتاتىن ەلەۋلءى وقيعا.
