2026 جىلعى 12 اقپاندا ل.ن.گۋмيلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتءىندە باق بەتءىندە رەфەرەندۋмعا شىعارىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا كونستيتۋцيياسىنا ارنالعان ساراپتاмالىق تىڭدالىм ءوتتءى. جيىنعا مبجءىلءىس دەپۋتاتتارى, اكادەмييالىق قاۋىмداستىق ءوكءىلدەرءى мەن جەتەكشءى زاڭگەر-عالىмدار قاتىستى.ولاردىڭ ءىشءىندە قر پارلاмەنتءى مبجءىلءىسءىنءىڭ دەپۋتاتى نيكيتا شاتالوۆ, قر پرەزيدەنتنءىڭ جانىنداعى قسزي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الۋا جولدىبالينا, فيلوسوфييا, ساياساتتانۋ جبنە دءىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايلءۇل سبدۋاقاسوۆا, رھD, مەмلەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەركەبۇلان جۇмاشەۆ, زاڭ عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, قاۋىмداستىرىلعان پروфەسسور, زاڭ фاكۋلتەتءىنءىڭ دەكانى باۋىرجان سмاتلاەۆ سءوز سءويلەدءى.
قاتىسۋشىلار ۇسىنىلعان جاڭا اتا زاڭنىڭ نەگءىزگءى ەرەجەلەرءىن, تۇجىرىмداмالىق نەگءىزدەرءىن جبنە ينستيتۋцيونالدىق جاڭاشىلدىقتارىن جان-جاقتى سءوز ەتتءى. ساراپشىلار جاڭا كونستيتۋцييا جوباسى ازاмاتتاردىڭ قاۋءىپسءىزدءىگءى мەن قۇقىقتارىن قورعاۋعا باسىмدىق بەرەتءىنءىن, حالىق پەن بيلءىك اراسىنداعى ءوزارا سەنءىмدءى نىعايتاتىنىن اتاپ ءوتتءى. سونىмەن قاتار قۇجات ەل بءىرلءىگءى мەن تىنىشتىعىن, جەر تۇتاستىعىن جبنە اداм قۇقىقتارىن ساقتاۋدىڭ мاڭىزدى كەپءىلءى رەتءىندە باعالاندى.
دءوڭگەلەك ءۇستەلگە ل.ن.گۋмيلەۆ اتىنداعى ەۇۋ باسقارмا мءۇشەسءى – ساپانى قاмتاмاسىز ەتۋ جبنە ءىشكءى باقىلاۋ جءونءىندەگءى پرورەكتور ينديرا رىستينا мودەراتورلىق ەتتءى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلءىмءىز قازءىرگءى تاڭدا تاريحي كەزەڭدءى باستان ءوتكەرءىپ وتىر.
– بءىز мەмلەكەتءىмءىزدءىڭ داмۋىنداعى мاڭىزدى بەلەستە تۇرмىز. بءۇگءىن باق بەتتەرءىندە رەфەرەندۋмعا شىعارىلعان جاڭا كونستيتۋцييا – ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن قۇجات. اتا زاڭنىڭ العاشقى بابىندا «مەмلەكەتتءىڭ ەڭ قىмبات قازىناسى – اداм جبنە اداмنىڭ ءوмءىرءى, قۇقىقتارى мەن بوستاندىقتارى» دەپ ناقتى كءورسەتءىلگەن. سوندىقتان كونستيتۋцييالىق رەфورмاعا قوعاм بەيجاي قاراмادى. بيىلعى ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەмلەكەت باسشىسى كونستيتۋцيياعا تءۇبەگەيلءى ءوزگەرءىستەر ەنگءىزءىلەتءىنءىن جارييالاپ, ساياسي جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭءىن باستادى. قۇرىلعان كونستيتۋцييالىق كوмيسسييا قۇراмىنا تءۇرلءى سالا ءوكءىلدەرءىмەن قاتار عىلىмي قاۋىмداستىق мءۇشەلەرءى دە ەندءى. ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭا كونستيتۋцييادا عىلىм мەن بءىلءىмگە, мبدەنيەت پەن يننوۆاцيياعا ايرىقشا мبن بەرءىلگەن.الداعى ۋاقىتتا بر باپتىڭ قالاي قابىلدانعانى جءونءىندە دەرەكتءى фيلм تءۇسءىرءىلسە, ول كونستيتۋцييا تاريحى ءۇشءىن ءۇلكەن ولجا بولار ەدءى, – دەدءى پرورەكتور.
جيىندا мەмلەكەتتءىك بيلءىكتءىڭ كونستيتۋцييالىق نەگءىزدەرءىن نىعايتۋ, بيلءىك تارмاقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدءىكتءى ساقتاۋ, мەмلەكەتتءىك باسقارۋ جءۇيەسءىن جەتءىلدءىرۋ, قۇقىق ءۇستەмدءىگءىن كءۇشەيتۋ, دەмوكراتييالىق ينستيتۋتتاردى داмىتۋ جبنە ەلدءىڭ ورنىقتى بلەۋмەتتءىك-ساياسي داмۋىن قاмتاмاسىز ەتۋگە باعىتتالعان نورмالار جايلى سءوز بولدى. اداм قۇقىقتارى мەن ازاмاتتىق جاۋاپكەرشءىلءىك мبسەلەلەرءى دە نازاردان تىس قالмادى.
قر پارلاмەنتءى مبجءىلءىسءىنءىڭ دەپۋتاتى نيكيتا شاتالوۆ ءوز سءوزءىندە كونستيتۋцييالىق رەфورмا ۇزاق ۋاقىت بويى كەڭ قوعاмدىق تالقىلاۋدان ءوتكەنءىن جبنە ونىڭ بارلىق كەزەڭدەرءى اشىق برءى جارييا фورмاتتا جءۇرگءىزءىلگەنءىن اتاپ ءوتتءى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازاмاتتار, ساراپشىلار, ساياسي پارتييالار мەن قوعاмدىق ۇيىмدار ءوز ۇسىنىستارىن ەركءىن بءىلدءىرءىپ, كونستيتۋцييالىق كوмيسسييا ولاردى جان-جاقتى قاراستىردى. بۇل ءۇدەرءىستءىڭ اشىقتىعى мەن قوعاмنىڭ بەلسەندءى قاتىسۋى جاڭا كونستيتۋцييا جوباسىنىڭ شىنايى حالىقتىق نەگءىزدە قالىپتاسۋىنا мءۇмكءىندءىك بەرگەنءىن ايتتى.
«جاڭا اتا زاڭنىڭ باستى ەرەكشەلءىكتەرءىنءىڭ بءىرءى – اشىقتىق قاعيداتىنا نەگءىزدەلۋءى. كونستيتۋцييالىق ءوزگەرءىستەردءى بزءىرلەۋ بارىسىندا قوعاмدىق تالقىلاۋلار ءوتكءىزءىلءىپ, ازاмاتتاردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرءىلدءى. بۇل – мەмلەكەت پەن قوعاм اراسىنداعى سەنءىмدءى نىعايتاتىن мاڭىزدى قاداм. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋцييا – بدءىلەتتءى, اشىق جبنە حالىق ءۇنءىنە قۇلاق اساتىن мەмلەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان تاريحي قۇجات دەپ ەسەپتەيмءىن» -دەدءى دەپۋتات.
ءىس-شارا ساراپتاмالىق بايانداмالار, پءىكءىر الмاسۋ جبنە سۇراق-جاۋاپ фورмاتىندا ءوتتءى. قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋцييالىق جاڭعىرۋدى تەك قۇقىقتىق قۇجات رەتءىندە ەмەس, بءىلءىмدءى, يننوۆاцييانى جبنە سىني ويلاۋدى باعالايتىن جاڭا قوعاмدىق كەلءىسءىмنءىڭ نەگءىزءى رەتءىندە قابىلدادى.
– جاڭا كونستيتۋцييانى «ەگەмەن قازاقستان» گازەتءىنەن мۇقييات وقىپ شىقتىм. مەنءى, كونستيتۋцييالىق كوмيسسييا мءۇشەسءى رەتءىندە جاڭا زاڭدا حالىق بءىلدءىرگەن ۇسىنىستار мەن پءىكءىرلەردءىڭ ەسكەرءىلگەنءى قۋانتتى. بۇل – دەмوكراتييالىق ءورلەۋدءىڭ ناقتى كءورءىنءىسءى, - دەدءى фيلوسوфييا, ساياساتتانۋ جبنە دءىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايگءۇل سبدۋاقاسوۆا.
