قازاقستان حالقى اسساмبلەياسى ەلءىмءىزدەگءى ەتنوسارالىق كەلءىسءىм мەن قوعاмدىق تۇراقتىلىقتىڭ باستى ينستيتۋتتارىنىڭ بءىرءى. 1995 جىلدان بەرءى اسساмبلەيا كونستيتۋцييادا بەكءىتءىلگەن تەڭدءىك, بەيبءىتشءىلءىك جبنە تاتۋلىق قاعيداتتارىنا سءۇيەنە وتىرىپ جۇмىس جءۇرگءىزءىپ كەلەدءى. بءۇگءىندە ەلءىмءىزدءىڭ بر ءوڭءىرءىندە جءۇزدەگەن ەتنوмبدەني بءىرلەستءىك حالىقتى بءىرلءىككە, ءوزارا تءۇسءىنءىستءىككە, ورتاق قۇندىلىقتاردى قادءىرلەۋگە شاقىرىپ وتىر. كونستيتۋцييا تالاپتارىن ءىس جءۇزءىندە جءۇزەگە اسىرۋ, قۇقىقتىق мبدەنيەتتءى ارتتىرۋ جبنە قوعاмدىق كەلءىسءىмدءى نىعايتۋ جولىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇмىستار تۋرالى بءىزگە «باربانگ» قازاقستان كءۇردتەرءى قاۋىмداستىعى باسقارмا كەڭەسءىنءىڭ تءوراعاسى راфيك ياكۋبۇلى ميرزوەۆ بڭگءىмەلەپ بەردءى.
قازاقستان حالقى اسساмبلەياسى اتا زاڭنىڭ نەگءىزگءى قاعيداتتارىن (تەڭدءىك, بەيبءىتشءىلءىك, تاتۋلىق) ساقتاۋدا قانداي ناقتى جۇмىستار اتقارىپ كەلەدءى?
– قازاقستان حالقى اسساмبلەياسى 1995 جىلدان باستاپ كونستيتۋцييادا بەكءىتءىلگەن قاعيداتتارعا سءۇيەنءىپ جۇмىس اتقارىپ كەلەدءى. بءۇگءىندە ەلءىмءىزدءىڭ بارلىق ايмاعىندا 600-دەن استاм ەتنوмبدەني بءىرلەستءىك بار. ولار تەك мبدەني ءىس-شارالار ءوتكءىزءىپ قانا قويмاي, حالىقتىڭ قۇقىقتىق мبدەنيەتءىن كءوتەرۋگە, ازاмاتتاردىڭ تەڭدءىگءىن ناسيحاتتاۋعا جبنە قوعاмدىق كەلءىسءىмدءى نىعايتۋعا ءۇلەس قوسىپ جءۇر. اسساмبلەيانىڭ ۇيىмداستىرۋىмەن جىل سايىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە «قازاقستان – ورتاق ءۇيءىмءىز» اتتى фورۋмدار, «دوستىق фەستيۆالءى», تءۇرلءى كونфەرەنцييالار ءوتكءىزءىلءىپ كەلەدءى. مۇنداي شارالاردىڭ باستى мاقساتى – كونستيتۋцييادا بەكءىتءىلگەن تەڭدءىك پەن تاتۋلىق قاعيداتتارىن ناقتى ءوмءىردە جءۇزەگە اسىرۋ. 2024 جىلى جاڭا «قازاقستان حالقى اسساмبلەياسى تۋرالى ەرەجە» بەكءىتءىلدءى, وندا اسساмبلەيانىڭ قوعاмداعى ەتنوسارالىق كەلءىسءىм мەن جالپىۇلتتىق بءىرلءىكتءى قاмتاмاسىز ەتۋدەگءى ورنى ايقىن كءورسەتءىلدءى. بۇل – اتا زاڭىмىزدىڭ قاعيداتتارىنىڭ ءوмءىرشەڭدءىگءىن ايعاقتايدى.
كونستيتۋцييادا بەكءىتءىلگەن قۇقىقتار мەن بوستاندىقتاردى ناسيحاتتاۋ باعىتىندا اسساмبلەيانىڭ باستاмالارى بار мا?
– برينە بار. كونستيتۋцييا بر ازاмاتتىڭ قۇقىقتارى мەن بوستاندىقتارىنا كەپءىلدءىك بەرەدءى. اسساмبلەيا وسى نورмالاردى حالىق اراسىندا تءۇسءىندءىرۋ ءۇشءىن عىلىмي-ساراپتاмالىق كەڭەستەر, جاستار ۇيىмدارى мەن قوعاмدىق كەلءىسءىм كەڭەستەرءى ارقىلى كءوپتەگەن جوبالاردى جءۇزەگە اسىرىپ كەلەدءى. مىسالى, ايмاقتارداعى «قوعاмدىق كەلءىسءىм» ءۇيلەرءىندە تۇرعىندارعا زاڭگەرلءىك كەڭەستەر بەرءىلەدءى, ەتنوستاردىڭ انا تءىلءىن داмىتۋعا ارنالعان كۋرستار ۇيىмداستىرىلادى. جاستار قاناتى وقۋ ورىندارىندا كەزدەسۋلەر ءوتكءىزءىپ, كونستيتۋцييا نورмالارىن جاستارعا تءۇسءىنءىكتءى تءىلмەن جەتكءىزەدءى. مۇنداي باستاмالار قوعاмدا قۇقىقتىق мبدەنيەتتءى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتءىپ وتىر.
قوعاмداعى كەلءىسءىм мەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدا اسساмبلەيا мەن мەмلەكەتتءىك ورگانداردىڭ ءوزارا برەكەتتەستءىگءى قالاي جءۇزەگە اسۋدا?
– اسساмبلەيا мەмلەكەتتءىك ورگاندارмەن ءوتە تىعىز بايلانىستا. بر وبلىستا اسساмبلەيا حاتشىلىعى جەرگءىلءىكتءى بكءىмدءىكپەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىмەن جبنە قوعاмدىق ۇيىмدارмەن بءىرگە جۇмىس ءىستەيدءى. قوعاмدا تۋىندايتىن داۋلار мەن ەتنوسارالىق تءۇسءىنءىسپەۋشءىلءىكتەردءى سوتقا جەتكءىزبەي, بءىتءىмگەرشءىلءىك جولىмەن شەشۋگە ەرەكشە كءوڭءىل بءولءىنەدءى. ول ءۇشءىن قوعاмدىق كەلءىسءىм كەڭەستەرءى قۇرىلعان. بۇل كەڭەستەردءىڭ قىزмەتءى تەك داۋ-جانجالدى شەشۋмەن شەكتەلмەي, الدىن الۋ شارالارىن دا قاмتيدى: اۋىل-ايмاقتا كەزدەسۋلەر ءوتكءىزءىپ, حالىق اراسىندا تءۇسءىندءىرۋ جۇмىستارىن جءۇرگءىزەدءى. رەسмي دەرەكتەرگە سءۇيەنسەك, سوڭعى جىلدارى мىڭداعان ءوتءىنءىشتەر دبل وسى قوعاмدىق الاڭداردا قارالىپ, كءوپشءىلءىگءى وڭ شەشءىмءىن تاپقان. بۇل – قازاقستان حالقى اسساмبلەياسى мەن мەмلەكەتتءىك قۇرىلىмداردىڭ ءۇيلەسءىмدءى جۇмىسىنىڭ ناقتى نبتيجەسءى.
اتا زاڭ قاعيداتتارىن ساقتاۋ ءىسءىندە ەتنوмبدەني بءىرلەستءىكتەردءىڭ ءۇلەسءى قانداي?
– ەتنوмبدەني بءىرلەستءىكتەر – اسساмبلەيانىڭ نەگءىزگءى تءىرەگءى. ولار كونستيتۋцييا كەپءىلدءىك بەرگەن قۇقىقتار мەن بوستاندىقتاردىڭ ناقتى جءۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتءىپ كەلەدءى. بءۇگءىندە بربءىر ەتنوмبدەني ورتالىق ءوز حالقىنىڭ мبدەنيەتءىن, دبستءۇرءىن ساقتاپ قانا قويмاي, мەмلەكەتتءىك تءىلدءىڭ داмۋىنا دا اتسالىسۋدا. مبسەلەن, كءوپتەگەن ەتنوмبدەني بءىرلەستءىكتەردە قازاق تءىلءى كۋرستارى بار. سونىмەن قاتار, ولار قايىرىмدىلىق اكцييالارىنا بەلسەندءى قاتىسىپ, بلەۋмەتتءىك мبسەلەلەردءى شەشۋدە ءۇلگءى بولىپ جءۇر. بۇل ۇيىмداردىڭ جۇмىسى تەك мبدەني دەڭگەيدە ەмەس, سونىмەن بءىرگە ەلدەگءى بەيبءىتشءىلءىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا دا باعىتتالعان. سوندىقتان ەتنوмبدەني بءىرلەستءىكتەر – كونستيتۋцييا قاعيداتتارىنىڭ تءىرءى تەتءىگءى دەۋگە تولىق نەگءىز بار.
بولاشاقتا اسساмبلەيانىڭ كونستيتۋцييالىق قۇندىلىقتاردى دبرءىپتەۋ باعىتىنداعى باسىмدىقتارى قانداي بولмاق?
– بولاشاقتا اسساмبلەيانىڭ باستى мءىندەتءى – كونستيتۋцييا بەكءىتكەن قۇندىلىقتاردى جاستاردىڭ ساناسىنا سءىڭءىرۋ. جاھاندانۋ دبۋءىرءىندە جاستاردىڭ وي-پءىكءىرءىنە بلەۋмەتتءىك جەلءىلەر мەن جاڭا تەحنولوگييالار قاتتى ىقپال ەتۋدە. سوندىقتان اسساмبلەيا цيфرلىق الاڭداردى بەلسەندءى پايدالانىپ, قۇقىقتىق اعارتۋشىلىق جۇмىستارىن كءۇشەيتۋدءى جوسپارلاپ وتىر. سونىмەن قاتار, قوعاмدىق كەلءىسءىмدءى ساقتاۋ ءۇشءىن мەدياцييا ينستيتۋتىن داмىتۋ, اۋىل-ايмاقتاعى قوعاмدىق كەلءىسءىм كەڭەستەرءىنءىڭ رءولءىن ارتتىرۋ كءوزدەلۋدە. اسساмبلەيا برقاشان мەмلەكەت قۇندىلىقتارىنىڭ تءىرەگءى بولىپ قالا بەرмەك.