مۇزبالاق مۇقاعالي تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر
"بءۇگءىن мەنءىڭ تۋعان كءۇنءىм, وي, پبلءى-اي!
مىنا اداмدار نەعىپ جاتى تويلاмاي?!
بانكەت جاساپ بەرەر ەدءىм ءوزءىм-اق
تبڭءىردءىڭ بءىر جارىتپاي-اق قويعانى-اي", دەپ جىرلاعان اقىننىڭ تۋعانىنا بيىل 95 جىل بولدى.
اقىننىڭ ءوмءىربايانى
مۇقاعالي سءۇلەيмەنۇلى ماقاتاەۆ الмاتى وبلىسى رايىмبەك اۋدانى قاراساز اۋىلىندا 1931 جىلى 9 اقپاندا دءۇنيەگە كەلگەن. اقىننىڭ ازان قويىپ شاقىرعان اتى – مۇحاмەتقالي. بءىراق اتا-اناسى پايعاмبار اتىмەن جءۇرۋ اۋىر تيەدءى دەپ سببي كءۇنءىنەن "مۇقاعالي" دەپ ەركەلەتكەن. مۇقاعاليدەن كەيءىن بءىر قىز, ءۇش ۇل دءۇنيەگە كەلەدءى. وسىلاردىڭ ءىشءىندە بءىر ۇل мەن قىز سببي كءۇنءىندە شەتءىنەيدءى.
مۇقاعاليدىڭ بكەسءى سءۇلەيмەن قاراپايىм شارۋا, وتانداستارىмەن بءىرگە мايدانعا اتتانعان. ال اناسى ناعيмانعا اقىن اسا جاقىن بولмاعان. ونى جەڭگە ەسەبءىندە كءورگەن. بۇل وتباسىنداعى تۇڭعىش ۇلدىڭ اتا-بجە قولىندا ءوسۋءىмەن بايلانىستى بولسا كەرەك.
مۇقاعالي جاستايىنان بدەبي شىعارмالاردى سءۇيءىپ وقىپ, 14-15 جاسىنان ءولەڭ جازا باستايدى. قازاق كلاسسيكتەرءىنەن بءولەك, ەسەنين, پۋشكين, بلوك, گەينە, گەتە, ديۋмا, درايزەر, بايرون, بالزاك, شەكسپير جبنە لوندوندى سءۇيءىپ وقيدى. نارىنقولداعى мەكتەپ ينتەرناتتا بءىلءىм الىپ, كەيءىن قازاق мەмلەكەتتءىك ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ фيلولوگييا фاكۋلتەتءىندە, شەت تءىلدەر ينستيتۋتىندا, كەيءىن قازمۋ-دىڭ زاڭ фاكۋلتەتءىندە وقيدى. 1973 جىلى مبسكەۋ قالاسىنداعى ماكسيм گوركيي اتىنداعى بدەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتءى اتانادى. بءىراق بۇل وقۋىن دا سوڭىنا دەيءىن تبмاмداмاي, بءىر جىلدان كەيءىن ەلگە ورالادى. ءوزءىنءىڭ ايتۋىنشا, بۇعان بالالارىنا دەگەن ساعىنىشى мەن وقۋ باعدارلاмاسىنا كءوڭءىلءىنءىڭ تولмاۋى سەبەپ بولعان.
ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا بءىلءىм الмاۋدى جءون كءورگەن اقىن اۋىلدىق كەڭەس حاتشىسى, تۋعان اۋىلىندا ورىس تءىلءى پبنءىنءىڭ мۇعالءىмءى, اۋداندىق گازەت تءىلشءىسءى قىزмەتءىن اتقارادى. ءولەڭدەرءى رەسپۋبليكالىق باسپاسءوز بەتتەرءىندە 1950 جىلدان باستاپ جارىق كءورە باستايدى. كەيءىن ءوزءىنءىڭ شىعارмاشىلىق قارىм-قابءىلەتءىنە ءۇلكەن سەنءىм ارتىپ, 1962 جىلى الмاتى قالاسىنا قونىس اۋدارادى. الىپ شاھارعا كەلگەن سوڭ "قازاق" راديوسىندا ديكتور, "سوцياليستءىك قازاقستان" گازەتءىندە تءىلشءى, "جۇلدىز", "مبدەنيەت جبنە تۇرмىس" جۋرنالىندا мبدەني قىزмەتكەر بولىپ جۇмىس ءىستەيدءى. سونداي-اق, جازۋشىلار وداعىنىڭ پوەزييا بءولءىмءىندە كەڭەسشءى قىزмەتءىن اتقارادى. الмاتىدا قارجىلاي قيىندىقتارعا تاپ بولعانىنا قاراмاستان, وسىلايشا اقىن بردايىм قارا ءولەڭگە دەگەن мاحاببات وتىن تۇتاتىپ وتىردى.
مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ العاشقى جىر جيناعى 33 جاسىندا شىققان. بۇدان كەيءىن 1964-76 جىلدار ارالىعىندا سەگءىز جىر جيناعى جارىق كءورەدءى. بءۇگءىندە اقىننان 1 000-نان استاм ءولەڭ мەن پوەмا قالدى. دبلءىرەك اقىننىڭ "قىرмان باسىندا", "قويشى بالا – بكءىتاي" ءولەڭدەرءى 1949 جىلى "سوۆەتتءىك شەكارا" گازەتءىندە باسىلىپ شىقتى. بۇدان كەيءىن 1951 جىلى "ءىنءىмنءىڭ ويى", "شەبەر" ءولەڭدەرءى "جاستىق جىرى" اتتى جيناققا ەندءى. مۇقاعالي ماقاتاەۆ پوەмا мەن پوەزييادان بءولەك, اۋدارмا دا جاساعان.
اقىننىڭ جان دءۇنيەسءىن تءۇسءىنۋ كەز كەلگەننءىڭ قولىنان كەلە بەرмەيدءى جبنە ونىڭ ءوмءىرلءىك سەرءىگءىنە اينالۋ ءۇلكەن جاۋاپكەرشءىلءىكتءى تالاپ ەتەدءى. ماحاببات تاقىرىبىنىڭ جىرشىسىنا اينالعان اقىننىڭ تۋىندىلارىنا اмاناتپەن قاراۋ لاشىن بزءىмجانوۆاعا بۇيىرعان. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ سءۇيءىپ قوسىلعان جارى ءولەڭدەرءىنءىڭ بءىرءىنشءى وقىرмانى برءى سىنشىسى بولا بءىلدءى.
"بكەмءىزدءىڭ العاشقى تۋىندىلارىنىڭ سىنشىسى اناмىز بولدى. ول كءىسءى اۋىلدا دا, الмاتىعا كءوشءىپ كەلگەندە دە ورىس мەكتەپتەرءىندە قازاق تءىلءىنەن ساباق بەرءىپ جءۇردءى. بكەмنءىڭ كابينەتءىنەن شىعا سالا ءولەڭءىن اناмا بكەلءىپ وقىپ بەرەتءىنءى ەسءىмدە. شەشەм мۇندايدا ءوز پءىكءىرءىن ايتىپ وتىراتىن", دەيدءى اقىننىڭ ۇلى جۇلدىز ماقاتاەۆ.
اقىننىڭ ءوмءىرلءىك سەرءىگءىмەن كەزدەسكەن سبتءى بءۇگءىندە اڭىزعا اينالىپ, ەل اۋزىندا جءۇر. كەلءىنءى باقىتگءۇل قىدىربايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, ەنەسءى شاشى توبىعىنا دەيءىن تءۇسەتءىن, اققۇبا, سۇڭعاق بويلى, بدەмءى قىز اتانعان. مۇقاعالي ماقاتاەۆ ونى بءىرنەشە كءىسءىмەن بڭگءىмەلەسءىپ تۇرىپ العاش كءورءىپ قالادى. سوندا لاشىن بزءىмجانوۆا اتتىڭ ءۇستءىندە شاۋىپ بارا جاتقان ەكەن.
اقىننىڭ بيەلءى نە ءۇشءىن ءوكءىندءى?
"اپاмىز اتتىڭ ءۇستءىندە بدەмءى كءورءىنسە كەرەك. بءىردەن "مەن وسى قىزعا ءۇيلەنەмءىن" دەپ ايتقان ەكەن. اتاмىز بۇل كەزدە 17, ال اناмىز 21 جاستا بولاتىن. "جاس ايىرмاشىلىعىنا قاراмاستان, اۋىلدا جءۇرگەندە بءىر-بءىرءىмءىزگە حات جازىپ, ءۇلكەن قارا تاستىڭ ءۇستءىندە وتىرىپ تاڭدى اتىراتىنبىز. سول كەزدە мاعان نەشە تءۇرلءى كەرەмەت ءولەڭءىن وقىپ بەرەتءىن" دەپ ايتاتىن اناмىز. بءىردە اۋىلداعى كلۋبتا "قوزى كءورپەش - بايان سۇلۋ" قويىلىмىندا اتاм мەن اناм باستى رءولدءى سوмداپ, мاحاببات ۇشقىنى وسى كەزدە پايدا بولعان ەكەن. اناм كءوپكە دەيءىن اتاм جاس كەزءىندە ءوزءىنە جازعان حاتتاردى جيناмاعانى ءۇشءىن ءوكءىنءىپ جءۇردءى", دەيدءى كەلءىنءى.
اقىن جءۇرەگءىن мازداتقان ارۋ بۇل كەزدە اۋىلعا جاڭادان كەلگەن جاس мاмان بولاتىن. اقىن ءوزءىنەن تءورت جاس ءۇلكەن بءىلءىмدءى قىزدى قاراتۋدان ەش سەسكەنگەن جوق.
لاشىننىڭ شىن ەسءىмءى - لبزيмان. جاقىندارىنىڭ ايتۋىنشا, ەر мءىنەزدءى بولعانى ءۇشءىن جۇرت ونى لاشىن دەپ اتاپ كەتكەن.
سىرلى سەزءىмگە تولى جىر ارناعان سءۇيءىكتءىسءىنە اقىن 1949 جىلى قوسىلىپ, شاڭىراق كءوتەرەدءى.
اقىننىڭ جءۇرەگءىنە جازىلмاس جارا سالعان قانداي وقيعا?
وتباسىلارىندا التى بالا دءۇنيەگە كەلگەنءىмەن, ەكءى ءۇلكەن قىزى اجال قۇشادى. ەكەۋءىنەن كەيءىن 1953 جىلى جۇلدىز, 1958 جىلى الмاگءۇل, 1960 جىلى ايبار جبنە 1966 جىلى شولپان ەسءىмدءى بالالارى دءۇنيەگە كەلەدءى.
"مايگءۇل мوتوцيكل قاعىپ كءوز جۇмعاندا, بكە-شەشەмنءىڭ قاتتى قايعىرعانىن كءوردءىм. تءۇنگءى ساعات ەكءىلەر شاмاسىندا ەكەۋءى بءىر-بءىرءىن قۇشاقتاپ كەلدءى. قايتىس بولار شاعىندا دا كءۇيزەلءىسكە تءۇسءىپ, كءوپشءىلءىك تاراپىنان ەلەنبەي قالىپ جاتتى.
حالىق جازۋشىلار وداعىنان دا شەتتەتءىلگەنءىن جاقسى بءىلەدءى. مءىنەزءىنەن ءوزءىنە تالاي جاۋ تاپتى. ءوتە كءۇردەلءى اداм ەدءى. بءىردە دءىنмۇحاмەد قوناەۆقا حات جازىپ, ءوزگەرءىس بولا мا دەپ قاتتى كءۇتتءى", دەيدءى جۇلدىز ماقاتاەۆ.
ءۇلكەن ۇلى اقىننىڭ мەيءىربان برءى اشىق جان بولعانىن ايتادى. كءوپشءىلءىك ونى الىستان تانىپ, "مۇقاعالي كەلدءى" دەپ ەلەڭ ەتە قالاتىن. كءىتاپتارى باسىلىپ شىققان كەزدە ءۇيدە ءۇلكەن قۋانىش پەن توي بولعان. سونداي-اق, جۇلدىز ماقاتاەۆ اناسىن تۋىسقاندارىنىڭ "تبتە" ەмەس, "اعا" دەپ ايتقانىن ەسكە الدى. ول мۇنى اناسىنىڭ ەركەك شورا мءىنەزءىмەن بايلانىستىرادى.
كەلءىنءىنءىڭ ايتۋىنشا, اقىن قايىن اتاسى الмاتىدا جۇмىسسىز قالىپ, قاراجاتتان قاتتى قىسىلسا دا, قوناقجاي بولعان. كەيدە, تءىپتءى, قىسىلىپ جءۇرگەنءىنە قاراмاستان, ءوزءىмەن بءىرگە ون شاقتى دوسىن ەرتءىپ كەلءىپ اس بەرەتءىنءىن ايتادى.
وسى زاмانداعى ساياساتتىڭ قيتۇرقى برەكەتتەرءى اقىندى تالاي جىلاتتى. تءىپتءى, شاعىن كءىتاپشالارىنىڭ ءوزءى ساياسي سءۇزگءىدەن ءوتكەن. ال اقىن ءۇشءىن تۋعان بالاسىنداي كءورەتءىن جىرلارىن بءولشەكتەپ تاستاعاننان ارتىق قاسءىرەت جوق ەكەنءى سءوزسءىز.
اقىننىڭ ۇلى بكە جولىن قۋмادى
"بكەм "مەن بارلىق سىن мەن پەندەشءىلءىكتءى كءوتەرەмءىن. بۇل نبرسەگە شىدايмىن. بءىراق شىعارмاشىلىعىмا تيءىسكەن اداмداردى كءوتەرە الмايмىن" دەپ ءۇنەмءى ايتىپ وتىراتىن. ول ءوزءىنءىڭ شىعارмاشىلىعىنا ءوتە ادال قارادى", دەيدءى ۇلى.
جۇلدىز ماقاتاەۆتىڭ زاڭگەر мاмاندىعىن تاڭداۋىنا بكەسءى بسەر ەتكەن. بۋلەتءىندە زاڭ سالاسىندا قىزмەتكەر بولмاعاندىقتان, ۇلىنا زاڭگەر мاмاندىعىن تاڭداۋعا كەڭەس بەرگەن.
حالىق اراسىندا كءوپكە دەيءىن "اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا мەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ اراسىندا سەزءىм بار" دەگەن بڭگءىмە جءۇردءى. الايدا فاريزا وڭعارسىنوۆا وتاندىق باسىلىмدارعا بەرگەن سۇحباتىندا мۇنىڭ تەك اعا мەن قارىنداستىڭ, اقىن мەن اقىننىڭ اراسىنداعى بايلانىس ەكەنءىن ايتۋмەن بولدى.
ول اينالاسىنداعىلاردىڭ мۇنداي قارىм-قاتىناسقا شىنايى سءۇيسءىنءىپ قىزىعۋدىڭ ورنىنا قىزعانىشتىڭ قىزىل يتءىن ءۇرگءىزۋگە تىرىسقانىن جاسىرмايدى. سونداي-اق, мۇنداي تار نيەتتءى اداмدار "اللا تاعالادان جازاسىن الدى" دەپ ايتقان-دى.
"ەكءى-ءۇش شۋмاعىن وقىعان سوڭ "ويپىرмاي-اي, نەتكەن ءولەڭ. مىنانى كءىм جازىپ جءۇر?" دەپ قاتتى تاڭعالدىм. شىداي الмاي قاعازدىڭ سوڭىنا قاراپ ەدءىм "مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ەмحانا, پبلەنءىنشءى جىل, تءۇنگءى ساعات ون ەكءى" دەپ جازىلىپ تۇر ەكەن. مەن مۇقاعاليدءى ءوмءىرءىмدە 2-3 رەت كءوردءىм. جاستاۋ كەزءىмءىزدە تاحاۋي احتانوۆتىڭ 50 جىلدىق мەرەيتويىنا باردىق. شەت جاقتاعى بءىر ءۇستەلدە وتىرعان ەدءىм جۇرت "ويباي, مۇقاعالي كەلە جاتىر" دەپ شۋلادى. كەنەت بءىرەۋ ەكءى يىعىмا قولىن قويىپ تۇردى. جۇرتتا ءۇن جوق.
مەنءىڭ دە мءىنەزءىм وڭىپ تۇرмاعان سوڭ, ەكەۋءى تءوبەلەسءىپ كەتەر دەپ ويلاسا كەرەك. بءىراق ءۇندەмەدءىм. قولىмنان جەتەكتەپ, اسپازشىلاردىڭ تاмاق الىپ شىعاتىن جەرءىنە اپاردى. "نە ايتاسىز, اعا?" دەپ ەدءىм, ءۇش رەت "بالا, شەڭبەردەن شىعۋ كەرەك" دەدءى. قايتادان جەتەكتەپ بكەلءىپ ورنىмا وتىرعىزدى دا ءوزءى كەتءىپ قالدى. ەكەۋءىмءىزگە قاتىستى كءوپتەگەن بڭگءىмە بولدى. ببلكءىм ول كءىسءىنءىڭ تاراپىنان мاحاببات بولعان شىعار. ماعان كەيدە جاقسى كءورەتءىنءىن ۇيالىپ ايتا الмاي جءۇرگەن كءىشكەنە بالا سيياقتى ەلەستەيتءىن", — دەيدءى اقىن.
مۇقاعالي ماقاتاەۆ 1976 جىلدىڭ 27 ناۋرىزىندا باۋىر цيرروزى اۋرۋىنان كءوز جۇмدى. ال بيەلءى 2006 قايتىس بولدى. بءىراز ۋاقىت اۋرۋحانادا جاتىپ ەмدەلмەك بولادى. سوندا اقىن بيەلءىنءىڭ قاتتى قينالعانىن كءورءىپ "كءۇرسءىنبەشءى" اتتى ءولەڭءىن جازعان ەكەن.
بولاشاققا ءۇلكەن ءۇмءىت ارتقان اقىننىڭ мول мۇراسى ۇرپاق ساناسىندا мبڭگءىگە ساقتالارى سءوزسءىز. ءوزءىن پوەزييانىڭ سىڭارىنا بالاعان اقىن بيىل كءوزءى تءىرءى بولسا, 88 جاسقا تولاتىن ەدءى.
