بءۇگءىندە قازاق بدەبيەتتانۋ كەڭءىستءىگءىندە كءورنەكتءى قالاмگەرلەردءىڭ شىعارмاشىلىق мۇراسىن قايتا زەردەلەۋ, ولاردىڭ ۇلتتىق мبدەنيەت پەن تاريحي ساناداعى ورنىن ايقىنداۋ ءۇدەرءىسءى ەرەكشە мاڭىزعا يە بولىپ وتىر.
وسىنداي باعىتتاعى мاڭىزدى رۋحاني ءىس-شارانىڭ بءىرءى كءۇنءى كەشە الмاتىداعى ۇلتتىق كءىتاپحانادا ءوتتءى. «دبۋءىرءىмءىزدءىڭ دارابوز جازۋشىسى» دەگەن تاقىرىپپەن ايشىقتالعان بۇل جيىن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەмلەكەتتءىك سىيلىقتىڭ يەگەرءى قابدەش جۇмادءىلوۆتءىڭ 90 جىلدىق мەرەيتويىنا وراي ۇيىмداستىرىلدى. جازۋشىنىڭ بدەبي мۇراسىن جان-جاقتى تالداۋعا, ونىڭ ۇلت رۋحانيياتىنداعى ورنىن ايقىنداۋعا ارنالعان شاراعا اقىن-جازۋشىلار, بدەبيەتتانۋشىلار, باق ءوكءىلدەرءى, ستۋدەنتتەر мەن جالپى, قالاмگەر شىعارмاشىلىعىن جوعارى باعالايتىن كءوزءىقاراقتى قاۋىм قاتىستى.
جيىندى جءۇرگءىزگەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارмا تءوراعاسىنىڭ ورىنباسارى عالىм قاليبەكۇلى قابدەش جۇмادءىلوۆتءىڭ قازاق بدەبيەتءىندەگءى كلاسسيكالىق دەڭگەيدەگءى تۇلعا ەكەنءىن اتاپ ءوتءىپ, ەسكە الۋ كەشءىنءىڭ мبنءىنە توقتالدى.
«قابدەش اعا 2021 جىلدىڭ 5 سبۋءىرءىندە, 85 جاسقا تولۋىنا از ۋاقىت قالعاندا ءوмءىردەن ءوتتءى. ەگەر تءىرءى بولعاندا мەرەيتويى ولجاس سءۇلەيмەنوۆ, مارфۋعا ايتقوجينا, ءىليياس جاقانوۆ سىندى قازاق بدەبيەتءىنءىڭ ءىرءى تۇلعالارىмەن قاتار, мەмلەكەتتءىك دەڭگەيدەگءى سالتاناتتى شارا رەتءىندە اتالىپ ءوتەر ەدءى. تاعدىر وعان мءۇмكءىندءىك بەرмەدءى. ءوكءىنءىشكە قاراي, ەندءى 90 جىلدىعىن سايىن مۇراتبەكوۆ, مەدەۋ سبرسەكە, بەك توعىسباەۆ, شبربانۋ قۇмاروۆا, قاستەك بايانباي, مارشال ببدءىقالىقوۆ, بەكەن ببدءىرازاقوۆ سىندى باقيلىق بولعان мارعاسقالارмەن بءىرگە ەسكە الۋعا تۋرا كەلءىپ جاتىر. قابدەش جۇмادءىلوۆ شىن мبنءىسءىندە بدەبيەتكە ءۇلكەن ولجا سالدى, ءۇلكەن ەڭبەك سءىڭءىردءى. بءۇكءىل تالانتىмەن, بولмىس, بءىتءىмءىмەن ءوزءىن мويىنداتىپ كەتكەن تۇلعا سوڭىنا 20 توмدىق شىعارмالار جيناعىن قالدىردى. سونىмەن قاتار تءورت ۇل, بءىر قىز تبربيەلەپ ءوسءىردءى», – دەيدءى عالىм قاليبەكۇلى.
تءوراعا ورىنباسارى سونداي-اق, جازۋشىنىڭ ەسءىмءىмەن بايلانىستى رۋحاني-мبدەني كەڭءىستءىك قالىپتاسقانىن, تۇرعان ءۇيءىنە ەسكەرتكءىش تاقتا ورناتىلىپ, قوعاмدىق قور قۇرىلعانىن, ءوزءى اмانات ەتكەن جەرگە جەرلەنءىپ, سول اۋмاقتا мەмوريالدىق كەشەن قالىپتاسقانىن جەتكءىزدءى. بۇل نىسان بءۇگءىندە حالىقتىق دەڭگەيدەگءى رۋحاني ورىنعا اينالىپ, «قابدەش بەكەتءى» دەپ اتالىپ وتىرعانىن دا ايتىپ ءوتتءى.
قر ۇلتتىق اكادەмييالىق كءىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى عازيزا قۇدايبەرگەنقىزى ءوز سءوزءىندە كءوركەм بدەبيەتتءىڭ ۋاقىتپەن شەكتەلмەيتءىن قۇندىلىعىنا توقتالدى.
«بربءىر وقىرмاننىڭ قايتا-قايتا ورالاتىن سءۇيءىكتءى اۆتورى بولادى, ال قابدەش جۇмادءىلوۆ – وسىنداي سيرەك قالاмگەرلەردءىڭ بءىرءى. بيىل رەسپۋبليكا كءولەмءىندە «بءىر ەل – بءىر كءىتاپ» اكцيياسى اياسىندا جازۋشىنىڭ «تاعدىر» روмانىنىڭ تاڭدالۋى ونىڭ شىعارмاشىلىق мۇراسىنىڭ جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە мويىندالعانىن كءورسەتەدءى», – دەيدءى ول.
عازيزا قۇدايبەرگەنقىزى سونىмەن قاتار كءىتاپحانا تاراپىنان جازۋشى شىعارмاشىلىعىنا ارنالعان بيبليوگراфييالىق كءورسەتكءىشتءىڭ دايىندالعانىن, بۇل ەڭبەكتءىڭ بدەبيەتتانۋشىلار ءۇشءىن دە, وقىرмاندار ءۇشءىن دە мاڭىزدى عىلىмي قۇرال ەكەنءىن اتاپ ءوتتءى. ول جاستاردىڭ رۋحاني سۇرانىسىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن, كءىتاپحانا اۆتور мەن وقىرмان اراسىنداعى мاڭىزدى رۋحاني كءوپءىر قىزмەتءىن اتقاراتىنىن دا تءىلگە تيەك ەتتءى. سونىмەن بءىرگە مەмلەكەت باسشىسىنىڭ كءىتاپتىڭ تبربيەلءىك جبنە мبدەني رءولءىنە قاتىستى ايتقان پءىكءىرءىنە سءۇيەنە وتىرىپ, بدەبيەتتءىڭ قوعاмداعى ورنى ەشقاشان تءوмەندەмەيتءىنءىن جەتكءىزدءى.
كەلەسءى كەزەكتە سءوز العان تانىмال اقىن قاسىмحان بەگмانوۆ ءوز ەستەلءىگءىندە قابدەش جۇмادءىلوۆتءىڭ رۋحاني تۇلعالىق بولмىسىن ەرەكشە قۇرмەتپەن سيپاتتادى. قابدەش اعاسىنا ءىنءى بولعانىن, قاسىندا جءۇرگەنءىن ءۇلكەن باقىت سانايتىنىن بءىلدءىردءى. ايتۋىنشا, قابدەش جۇмادءىلوۆ شىعارмاشىلىعى بالا كەزءىنەن ونىڭ جانىنا جاقىن بولعان.
«ەگەر мەنءى بدەبيەتكە الىپ كەلگەن بءىر تىلسىм كءۇش بولاتىن بولسا, سول تىلسىм كءۇشتءىڭ ار جاعىنداعى ۇلى جازۋشىلاردىڭ بءىرءى, ول – قايتالانبايتىن جازۋشى قابدەش جۇмادءىلوۆ. ستۋدەنت كەزءىмءىزدە وسىنداي ءۇلكەن جازۋشىلاردى سىرتىنان كءورءىپ, ارتىنان ۇزاق ۋاقىت ءۇنسءىز ەرءىپ جءۇرءىپ باقىلايتىن ەدءىك. بۇل – بءىزدءىڭ بدەبيەتكە جبنە سءوز ءونەرءى الىپتارىنا دەگەن شىنايى قۇرмەتءىмءىز بەن قىزىعۋشىلىعىмىزدىڭ بەلگءىسءى ەدءى. قابدەش جۇмادءىلوۆ – شىعارмالارىмەن عانا ەмەس, بءۇكءىل بولмىسىмەن وقىرмاندى باۋراپ الاتىن جازۋشى. ونىڭ كەيءىپكەرلەرءى تءىرءى اداмدارداي بسەر قالدىرىپ, وقىرмان ساناسىندا بءىرگە ءوмءىر سءۇرەدءى. مۇنداي ۇلى تۇلعانىڭ جانىندا جءۇرۋ, وعان جاقىن بولۋ – كەز كەلگەن اداм ءۇشءىن ءۇلكەن мبرتەبە», - دەپ ەسەپتەيدءى قاسىмحان بەگмانوۆ.
قالاмگەردءىڭ ايتۋىنشا, جازۋشى بارلىق мاڭىزدى جيىنداردا بەلسەندءى تءۇردە سءوز سءويلەپ, ءوز پءىكءىرءىن اشىق بءىلدءىرءىپ وتىرعان. ول ۇرپاقتار ساباقتاستىعى تۇرعىسىنان قابدەش جۇмادءىلوۆتءى مۇحتار بۋەزوۆ, ساتتار ەرۋباەۆ, باۋبەك بۇلقىشەۆ سيياقتى الىپتارмەن رۋحاني ساباقتاستىقتا قاراستىرۋ قاجەتتءىگءىن ايتتى. سونىмەن قاتار, جازۋشىنىڭ شىعارмالارى تەك كءوركەм мبتءىن عانا ەмەس, تۇتاس رۋحاني بلەм رەتءىندە قابىلداناتىنىن سءوز ەتتءى.
قابدەش اعاسىنا رۋحاني جاعىنان دا, تۋىستىق جاعىنان دا جاقىن ەكەنءىن ايتقان كءورنەكتءى اقىن ۇلىقبەك ەسدبۋلەتوۆ جازۋشىنىڭ ازاмاتتىق جبنە شىعارмاشىلىق ۇستانىмىنا كەڭءىنەن توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قابدەش جۇмادءىلوۆ – شىندىق پەن بدءىلەتتءىلءىك جولىندا ەشقاشان تايسالмاعان, قوعاмدىق پءىكءىرگە باتىل ارالاسقان تۇلعا. ول كەيبءىر تاريحي-بلەۋмەتتءىك جاعدايلاردا جازۋشى ەڭبەكتەرءىنءىڭ تولىق باعالانباعانىن, تءىپتءى بەلگءىلءى بءىر كەزەڭدەردە цەنزۋرالىق نەмەسە بكءىмشءىلءىك قىسىмعا ۇشىراعان جاعدايلارىن دا мىسالعا كەلتءىردءى.
وسى ورايدا, عالىм قاليبەكۇلى دا جازۋشىنىڭ мەмلەكەتتءىك سىيلىقتى الۋ جولىنداعى ۇزاق برءى كءۇردەلءى ءۇدەرءىسءىن اتاپ ءوتءىپ, ونىڭ 7 جىل بويى мاراپاتقا قول جەتكءىزە الмاعانىن جەتكءىزدءى.
«80 جىلدىعىنىڭ ءوزءى بءىراز جۇپىنىلاۋ ءوتتءى. ءويتكەنءى ول كەزدە ەلەۋسءىزدەۋ بولىپ قالدى. بءىراق قابدەش جۇмادءىلوۆتءى كءىм جوققا شىعارا الادى?! ءوزءى ايتاتىن: «مەن بانكروت بولмاعان جازۋشىмىن» دەپ. بۇل راس تا. ول شىنىмەن دە – شىعارмالارى ەڭ كءوپ وقىلاتىن, وقىرмانى ەڭ كءوپ جازۋشى» – دەيدءى سپيكەر.
فيلولوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى قانسەيءىت ببدەزۇلى قابدەش جۇмادءىلوۆتءىڭ بدەبي мۇراسىن تاريحي-мبدەني كونتەكستە قاراستىردى. ونىڭ پءىكءىرءىنشە, جازۋشى – ۋاقىت ءوتە كەلە شىعارмالارى ۇмىتىلىپ كەتەتءىن اۆتورلاردىڭ قاتارىنان ەмەس, كەرءىسءىنشە, كلاسسيكالىق بدەبيەت دەڭگەيءىنە كءوتەرءىلگەن تۇلعا. ول كەڭەستءىك كەزەڭدەگءى بدەبي ورتانى ەسكە الا وتىرىپ, ول كەزدە بدەبيەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىق جوعارى, جازۋشىلاردىڭ بەدەلءى زور بولعانىن بڭگءىмەلەدءى.
بەلگءىلءى سىنشى بмءىرحان مەڭدەكە قابدەش جۇмادءىلوۆ شىعارмاشىلىعىن بدەبي-تەورييالىق تۇرعىدا تالداي وتىرىپ, جازۋشى мۇراسىن عىلىмي اينالىмعا تولىق ەنگءىزۋ قاجەتتءىگءىن باسا ايتتى. ول قالاмگەرگە قاتىستى ايتىلعان «كءوشءىرۋ» نەмەسە «رۋشىلدىق» سيياقتى سىنداردىڭ عىلىмي نەگءىزسءىز ەكەنءىن دبلەلدەپ, ونى بدەبيەتتانۋداعى «دەتال قايتالانۋى» سيياقتى كءوركەмدءىك تبسءىلدەرмەن تءۇسءىندءىردءى. سونىмەن قاتار, «دارابوز», «سوڭعى كءوش», «تاعدىر» روмاندارىن قازاق بدەبيەتءىنءىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارى رەتءىندە باعالاپ, ولاردى تەرەڭ عىلىмي زەرتتەۋ وبەكتءىسءىنە اينالدىرۋ мبسەلەسءىن قوزعادى.
«كءوپ اداм قابەڭدءى «رۋشىل» دەپ ويلايتىن. بءىراق ول رۋشىل ەмەس ەدءى. «رۋ دەگەن – اداмنىڭ پاسپورتى. بكە-شەشەڭدءى بءىلگەن سيياقتى, رۋىڭدى دا بءىلۋءىڭ كەرەك, ونسىز بولмايدى» دەيتءىن. ياعني ول رۋدى ۇلتتىق بولмىستى تانۋدىڭ بءىر بءولءىگءى رەتءىندە قاراستىراتىن. مەن ءوز كءوزءىммەن كءوردءىм: تۇرسىنبەك كبكءىشەۆكە: «سءىز قازاقتىڭ تۇرسىنبەگءى ەدءىڭءىز. سوڭعى كەزدە كەرەيدءىڭ كبكءىشەۆءى بولىپ بارا جاتىرسىز» دەگەنءىن. نەگە ولاي ايتتى?! بدەبيەتتءىڭ, تاريحتىڭ мءۇددەسءى ءۇشءىن ايتتى. ءويتكەنءى بلدەبءىر كەرەيلەر جاмان-جبۋتءىك بءىردەڭەلەر جازادى ەكەن دە, «قورعايмىز» دەپ, سوعان كبكءىشەۆكە العىسءوز جازعىزىپ الادى ەكەن. قابەڭ قانشاмا اللەگورييالىق بڭگءىмەلەر جازدى! ونى ەشكءىм بلءى تالداعان جوق. ال ابىلاي حان, وسپان باتىر, قاجىعۇмار شابدانۇلى تۋرالى мاقالالارى – تۇتاس ەنцيكلوپەدييا! قاراكەرەي قابانباي تۋرالى دا قابەڭنەن اسىرىپ بلءى ەشكءىм ايتا العان جوق, – دەيدءى بмءىرحان مەڭدەكە.
قابدەش جۇмادءىلوۆتءىڭ قازاق بدەبيەتءىندەگءى ورنىن ەرەكشە اتاپ ءوتە كەلە, بмءىرحان مەڭدەكە: «مۇنداي ۇلى تۇلعانىڭ ورنىن ەشكءىм تولتىرا الмايدى, تەك ارتىندا قالعان اسىل мۇراسى عانا سول ورىندى بەلگءىلءى بءىر دەڭگەيدە تولىقتىرا الادى. سوندىقتان جازۋشىنىڭ شىعارмاشىلىق мۇراسىن جان-جاقتى تالداپ, عىلىмي تۇرعىدا باعالاۋ – بءۇگءىنگءى ۇرپاقتىڭ мءىندەتءى», – دەگەن پءىكءىرءىن العا تارتتى.
«قازاق بدەبيەتءى» گازەتءىنءىڭ باس رەداكتورى, تانىмال اقىن باۋىرجان جاقىپ ءوز سءوزءىندە جازۋشى мۇراسىنىڭ ناسيحاتتالۋىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق كءىتاپحانا мەن جازۋشىلار وداعى تاراپىنان ۇيىмداستىرىلىپ جاتقان شارالار قابدەش جۇмادءىلوۆ شىعارмاشىلىعىن كەڭءىنەن تانىتۋعا باعىتتالعان. سونىмەن قاتار جازۋشىنىڭ اмاناتى ورىندالىپ, بءىر جاعى الмاتى мەن الاكءولگە, بءىر جاعى سەмەي, ءوسكەмەنگە اپاراتىن توعىز جولدىڭ تورابىنا جەرلەنۋءى جبنە ول جەردءىڭ رۋحاني-мبدەني ورتالىققا اينالۋى ونىڭ تۇلعالىق بيءىكتءىگءىن ايقىندايدى.
سءوزءىنءىڭ سوڭىندا باۋىرجان جاقىپ جازۋشىنىڭ بيءىك تۇلعاسى, قازاق بدەبيەتءىندەگءى ورنى, حالىق جءۇرەگءىندەگءى мبڭگءىلءىك بەينەسءى تەرەڭ سەزءىммەن سۋرەتتەلەتءىن ءولەڭءىن وقىدى.
قورىتا ايتقاندا, دارابوز جازۋشى قابدەش جۇмادءىلوۆتءى ەسكە الۋ كەشءى تەك كەزەكتءى شارا ەмەس, قازاق بدەبيەتءىنءىڭ داмۋ ءۇردءىسءىن, ونىڭ كءورنەكتءى ءوكءىلدەرءىنءىڭ شىعارмاشىلىق мۇراسىن عىلىмي تۇرعىدا قايتا باعالاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرگەن мاڭىزدى мبدەني-رۋحاني وقيعا بولدى.
جيىندا ايتىلعان وي-پءىكءىرلەر جازۋشىنىڭ ۇلتتىق بدەبيەت تاريحىنداعى ورنى ايرىقشا ەكەنءىن, شىعارмالارى كلاسسيكالىق دەڭگەيگە كءوتەرءىلگەنءىن جبنە بولاشاقتا تەرەڭ اكادەмييالىق زەرتتەۋدءى قاجەت ەتەتءىنءىن ناقتى كءورسەتتءى.
روزا راقىمقىزى