ينستيتۋتتىڭ گەنەتيكا جانە فيزيولوگيا سالاسىنداعى ديرەكتورى، ق ر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنە قاراستى گەنەتيكا جانە فيزيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اسقار كالەكەشوۆ الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك كوممۋنيكاسيالار قىزمەتىنە گەنەتيكا، فيزيولوگيا، بيومەديسينا، اگروبيولوگيا جانە پالەوگەنەتيكا سالالارىندا سوڭعى جىلدارى قول جەتكىزىلگەن نەگىزگى عىلىمي ازىرلەمەلەر مەن قولدانبالى ناتيجەلەر تۋرالى ايتىپ بەردى، - دەپ حابارلايدى Aqshamnews.kz.
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا، عىلىم كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن ينستيتۋت ىرگەلى زەرتتەۋدەن باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ، اگروونەركاسىپ كەشەنى مەن مەملەكەتتىك عىلىمي ساياساتتىڭ مىندەتتەرىنە باعىتتالعان قولدانۋعا دايىن تولىق عىلىمي سيكلدى ىسكە اسىرادى.
«ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەر مەديسينا، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن بيولوگيالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋ ءۇشىن ناقتى شەشىمدەر قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. بۇل – ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى ۇستانىمى»، - دەپ اتاپ ءوتتى اسقار قالەكەشيەۆ.
قازاقى يت تۇقىمدارى تازى مەن توبەتتى زەرتتەپ، ساقتاۋ دا ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىنداعى ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى سانالادى. ولار قازاقستان مەن موڭعوليانىڭ بەس وڭىرىندەگى 700-دەن استام ءيتتى زەرتتەپ، العاشقى گەنومدىق بانك، بيوبانك پەن ەلەكتروندىق دەرەكتەر بازاسىن، سونداي-اق ينتەراكتيۆتى گيس-كارتا قۇرىپتى وسى جولى. الىنعان دەرەكتەر گەنەتيكالىق الۋاندىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىن جانە ينبريدينگتىڭ تومەن ەكەنىن راستاعان.
«بۇل زەرتتەۋ توبەت تۇقىمىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ساقتاپ، دامىتىپ، ونى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋعا عىلىمي نەگىز قالىپتاستىرادى»، - دەيدى.
اگروبيولوگيا جانە ۆەتەريناريا سالاسىندا ينستيتۋت اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. ەلدىڭ التى وڭىرىندە SNP-گەنوتيپتەۋ قولدانىلعان دالالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، اۋرۋلاردىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىگى زەرتتەلىپ، ۆاكسيناسيانىڭ جانۋارلار مەتابوليزمى ءۇشىن ءقاۋىپسىز ەكەنىن دالەلدەگەن.
مال شارۋاشىلىعىندا ءتيىمدى ازىق قوسپاسىن قولدانۋعا ارنالعان گرانتتىق جوبا اياسىندا ينستيتۋت عالىمدارى جەرگىلىكتى شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ازىقتىق وسىمدىكتەر مەن مونتموريللونيتتەردىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. زەرتتەۋلەر اقۋىز الماسۋىنىڭ جاقسارعانىن، جانۋارلار ونىمدىلىگىنىڭ ارتىپ، ازىقتاندىرۋ شىعىنىنىڭ ازايعانىن دا كورسەتتى. جوبا راستالىپ، ءقازىر ول ەلدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى شارۋا قوجالىقتارىندا كادەگە جاراي باستاعان.
«ءبىز جەرگىلىكتى ازىقتىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن نارسە عانا ەمەس، فەرمەرلەر ءۇشىن دە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەپ بەردىك. بۇل شەشىمدەر ءقازىر قولدانىسقا ەنىپ، پايدا اكەلىپ وتىر»، - دەيدى ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى اسقار قالەكەشيەۆ.
ەتتى قويلاردىڭ گەنەتيكالىق نەگىزىن زەرتتەگەندە (2023–2025 جىلدار) ومىرتقا سانى مەن ەت شىعىمىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى گەندەر انىقتالعان. بۇل دەرەك بولاشاقتا وتاندىق قوي تۇقىمىن جەتىلدىرەر كەزدە سەلەكسيالىق جۇمىستا قولدانىلاتىن ەكسپرەسس-گەنەتيكالىق تەستتى ازىرلەۋگە تۇرتكى بولدى.
قازاقستانداعى قۇيرىقتى قوي تۇقىمدارىنىڭ ەۆوليۋسياسى دا زەرتتەلدى. عالىمدار بۇل تۇقىمنىڭ قالىپتاسۋىندا قازاقستان اۋماعىنىڭ ۇلكەن ءرول اتقارعانىن انىقتاپ، كونە گەنەتيكالىق جەلىلەردى ايقىنداپ، الىنعان دەرەكتەردى ۇلتتىق گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ساقتاپ، سەرتيفيكاتتاپ، ودان ءارى دامىتۋعا پايدالانۋعا بولاتىنىن راستادى.
باياندامادا بيومەديسينالىق زەرتتەۋلەر دە ايتىلدى. ونكولوگيالىق، جۇرەك-قانتامىر جانە ەندوكريندىك اۋرۋلاردى زەرتتەۋ اياسىندا كەڭ اۋقىمدى SNP-گەنوتيپتەۋ جۇرگىزىلىپ، ءقاۋىپ پەن قورعانىشتىڭ گەنەتيكالىق ماركەرلەرى انىقتالدى، كلينيكا-گەنەتيكالىق دەرەكتەر بازاسى قالىپتاستىرىلدى.
«بۇل زەرتتەۋلەر قازاقستاندا دەربەستەندىرىلگەن مەديسينانى دامىتۋعا سەپ بولادى»، - دەيدى ول.
ينستيتۋت پالەوگەنەتيكا سالاسىندا دا ەڭبەكتەنىپ جاتىر. ورتالىق ەۋرازيانىڭ كونە حالقىنىڭ دنق-سى ەنەوليتتەن ورتا عاسىرعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتي وتىرىپ، العاش رەت تولىقگەنومدىق دەڭگەيدە زەرتتەلدى. ول دەرەكتەر قازاقستاننىڭ قازىرگى حالقىنىڭ گەنەتيكالىق ساباقتاستىعىن راستادى.
«پالەوگەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر قازاقستان اۋماعىنىڭ ورتالىق ەۋرازيا حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى تاريحي جانە بيولوگيالىق ماڭىزىن كورسەتەدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى اسقار قالەكەشيەۆ.
قورىتىندىلاي كەلە، ينستيتۋت ديرەكتورى بۇل عىلىمي ازىرلەمەلەر حالىق دەنساۋلىعىن قورعاۋعا، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ، ەلدىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن ايتتى.