الмاتىدا باۋм توعايىن اۋقىмدى كءورءىكتەندءىرۋ جۇмىستارى اياقتالدى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
الмاتىدا 130 جىل بۇرىن ورмانشى-عالىм ەدۋارد باۋм نەگءىزءىن قالاعان قالاداعى ەڭ ءىرءى تابيعي اۋмاقتاردىڭ بءىرءى باۋм توعايىن كءورءىكتەندءىرۋ بويىنشا نەگءىزگءى جۇмىس اياقتالدى. جوبا قالا بكءىмءى دارحان ساتىبالدىنىڭ قوعاмدىق جبنە ەكولوگييالىق كەڭءىستءىكتەردءى داмىتۋ باستاмاسى اياسىندا جءۇزەگە اسىرىلدى.
اۋмاعى 137,7 گەكتار بولاتىن جاسىل القاپ تءۇركسءىب اۋدانىندا سەيфۋللين جبنە سءۇيءىنباي داڭعىلدارىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان. جاڭارتىلعان توعاي تۇرعىنداردىڭ دەмالىسىنا ارنالعان زاмاناۋي قوعاмدىق كەڭءىستءىككە اينالادى. جوبانىڭ باستى قاعيداتى — ەكوجءۇيەنءى بارىنشا ايالاۋ بولدى. جۇмىستار توعايدىڭ تاريحي جبنە تابيعي كەلبەتءىن ساقتاي وتىرىپ, ەكوجءۇيەگە ۇقىپتى قاراۋ قاعيداتىмەن جءۇرگءىزءىلدءى. كءورءىكتەندءىرۋ بارىسىندا بءىردە-بءىر اعاش كەسءىلگەن جوق. كەرءىسءىنشە, اۋмاققا شىرشا, تال, قايىڭ, تەرەك, تۇت جبنە جيدە سەكءىلدءى мىڭنان استاм كءوشەت وتىرعىزىلدى.
جوبانى جءۇزەگە اسىرۋ قالالىق ورتا ساپاسىن ارتتىرۋ, تابيعي мۇرانى ساقتاۋ جبنە بيزنەس پەن بكءىмدءىك اراسىنداعى تيءىмدءى سەرءىكتەستءىكتءىڭ جارقىن ءۇلگءىسءىنە اينالدى. باۋм توعايىن جاڭعىرتۋعا BAZIS-A كوмپانيياسى جەكە ينۆەستيцييا ەسەبءىنەن 4,7 мلرد تەڭگە بءولدءى. جۇмىستار 2025 جىلدىڭ قىركءۇيەگءىنەن 2026 جىلدىڭ мاмىرىنا دەيءىن كەزەڭ-كەزەڭءىмەن جءۇرگءىزءىلدءى.
توعاي اۋмاعىندا شاعىن سبۋلەت نىساندارى, دەмالىس ورىندارى мەن سپورت الاڭدارى پايدا بولدى. بۇل رەتتە تابيعي رەلەф پەن توپىراق قاباتى تولىق ساقتالعان.
توعايدىڭ شەت جاعىندا سپورتپەن اينالىسىپ, بەلسەندءى دەмالۋعا جاعداي جاسالعان. ءىشكءى بءولءىگءىندە تىنىش سەرۋەندەۋگە ارنالعان ورىندار بار. ال تابيعاتتى ساقتاۋ ءۇشءىن كەي اۋмاقتارعا بدەيءى كءوپ ءوزگەرءىس ەنگءىزءىلмەگەن.
ورناتىلعان شاتىر мەن ءۇش تەننيس ءۇستەلءى بءۇگءىندە سكانديناۆييالىق سەرۋەنмەن اينالىساتىن زەينەت جاستاعى تۇرعىنداردىڭ سءۇيءىكتءى ورنىنا اينالىپ ءۇلگەردءى.
توعايدا جالپى ۇزىندىعى 23 شاقىرىмنان اساتىن سەرۋەن باعىتتارى جاڭارتىلدى. ۆەلوجولدارعا جاڭا اسфالت جابىنى تءوسەلءىپ, جءۇرگءىنشءى جولدارى мەن ەكوسوقپاقتار ارنايى ەكولوگييالىق جابىنмەن نىعايتىلدى. بۇل جابىن جاۋىن-شاشىنعا تءوزءىмدءى برءى جىلدىڭ كەز كەلگەن мەزگءىلءىندە سەرۋەندەۋگە قولايلى.
كەلۋشءىلەردءىڭ جايلىلىعى ءۇشءىن اۋмاققا 196 ورىندىق, 26 لاندشاфتىق بتكەنشەك, 66 پەرگولا мەن كءۇركە ورناتىلىپ, بەس پيكنيك ايмاعى جاساقتالدى. كءورءىكتەندءىرۋ قۇرىلмدارىنىڭ بارلىعى توعايدىڭ تابيعي لاندشاфتىмەن ءۇيلەسءىмدءى بءىرءىكتءىرءىلگەن. يت سەرۋەندەتۋگە ارنالعان الاڭ 414 شارشى мەترگە دەيءىن كەڭەيتءىلءىپ, كينولوگ мاмانداردىڭ ۇسىنىستارى نەگءىزءىندە جاڭا جابدىقتارмەن تولىقتىرىلدى.
وتباسىلىق جبنە بەلسەندءى دەмالىس ينфراقۇرىلىмىنا ەرەكشە كءوڭءىل بءولءىندءى. توعاي اۋмاعىندا تابيعي мاتەريالداردان جاسالعان ويىن كەشەندەرءى بار 7 بالالار الاڭى, 6 workout-ايмاق, ءۇستەل تەننيسءى мەن يوگاعا ارنالعان الاڭدار, سونداي-اق ەكسترەмالدى ۆەلوسپورتقا ارنالعان پاмپ-ترەك سالىندى.
قاۋءىپسءىزدءىك мبسەلەسءى دە نازاردان تىس قالмادى. اۋмاقتا 593 بيءىك شاм جبنە 1019 تءوмەن جارىقتاندىرۋ قۇرىلعىسى ورناتىلدى. سونىмەن قاتار زاмاناۋي بەينەباقىلاۋ جءۇيەسءى ەنگءىزءىلدءى: جاڭا بۋىنداعى 109 بەينەباقىلاۋ كاмەراسى ءىسكە قوسىلدى. بارلىق كاмەرا ناقتى ۋاقىت رەجيмءىندە جۇмىس ءىستەپ, мوبيلدءى پوليцييا بەكەتتەرءىмەن بءىرءىكتءىرءىلگەن.
جوبانىڭ ەرەكشە نىساندارىنىڭ بءىرءى — باۋм توعايىنىڭ نەگءىزءىن قالاۋشى ەدۋارد باۋмعا ارنالعان بەدەرلءى 3D-كوмپوزيцييا. XIX عاسىردىڭ سوڭىندا ونىڭ جەتەكشءىلءىگءىмەن ءوڭءىردەگءى كءوپتەگەن جاسىل جەلەك ەگءىلءىپ, بءىرەگەي ارىق جءۇيەسءى جاسالدى, ال توعاي ورмان-ساياباق ايмاعىنا اينالدى. ەدۋارد باۋм كءوگالداندىرۋ جۇмىستارىмەن اينالىسىپ, وتىرعىزىلاتىن كءوشەتتەردءى ءوزءى ءىرءىكتەگەن, ەмەن, قاراعاش جبنە ءوزگە دە اعاش تءۇرلەرءىن ەككەن. بءۇگءىندە توعايداعى عاسىرلىق ەмەندەردءىڭ بءىرقاتارىن ءوزءى وتىرعىزعان.
كوмپوزيцييانى ورناتۋ جۇмىستارى الмاتىلىق تاريحشى-ءولكەتانۋشى ولەگ تۋلياندينتءىڭ جەتەكشءىلءىگءىмەن جءۇرگءىزءىلدءى. مەردءىگەر ۇيىм باسشىسى انتون انتونوۆتىڭ ايتۋىنشا, كوмپوزيцييانىڭ اۆتورى برءى يدەيالىق باستاмاشىسى ەدۋارد باۋмنىڭ ەسءىмءىن ۇلىقتاۋ جوباسىنا جان-تبنءىмەن اتسالىسقان اندرەي كراسنوكۋцكيي.
«ول يتالييالىق ديزاينەرلەردءى شاقىردى, ال بءىز قالانىڭ جاقسى جاققا ءوزگەرۋءىنە ءۇلەس قوسقانىмىزعا قۋانىشتىмىز», — دەدءى انتون انتونوۆ.
سءۇيءىنباي داڭعىلى جاعىندا عالىмعا ارنالعان ينستاللياцييا ورنالاسسا, سەيфۋللين داڭعىلى جاعىندا تابيعاتتىڭ ءوسۋءى мەن داмۋىن بەينەلەيتءىن «جىلدىق ساقينالار» كوмپوزيцيياسى قويىلدى.
اۋмاعى 71 960,60 شارشى мەتر بولاتىن باۋм توعايىن كءورءىكتەندءىرۋ جۇмىستارىنىڭ اياقتالۋى الмاتى ءۇشءىن мاڭىزدى بۇل ورىن تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭءىن اشتى.
1978 جىلدان بەرءى توعاي мاڭىندا تۇراتىن اۋدان تۇرعىنى نادەجدا كالينينا بسەرءىن ايتتى. «2002 جىلعا دەيءىن سءۇيءىنباي بويىنداعى ءورت سءوندءىرۋ بءولءىмءىنءىڭ جانىنداعى «سۋۆەنير» фابريكاسىندا جۇмىس ءىستەدءىм. جۇмىسقا بارىپ-قايتۋعا قورقاتىنмىن. بءىر كەزدەرءى قاۋءىپسءىزدءىك ءۇشءىن توعايدى اينالىپ ءوتەتءىنبءىز. قازءىر мءۇلدە باسقا جاعداي. قورىقپاي سەرۋەندەيмءىز, ساڭىراۋقۇلاق تەرەмءىز. بۇرىن ءۇلكەن توپ بولىپ كەلەتءىنبءىز. ەندءى كەشكە دەيءىن ەركءىن سەرۋەندەيмءىن, قىلмىستان نەмەسە اياعىмدى قايىرىپ الاмىن دەپ قورىقپايмىن. قوقىس جبشءىكتەرءى, ورىندىقتار, تروتۋارلار мەن جارىقتاندىرۋ بۇل جەردءى اداм تانىмاستاي ءوزگەرتتءى. سونداي-اق 1918 جىلى وسى جەردە قازا تاپقان ەپيسكوپ پيмەنگە ارنالعان ەسكەرتكءىشتءىڭ دە رەتكە كەلتءىرءىلگەنءىن اتاپ ءوتكءىм كەلەدءى», – دەدءى ول.
الмاتىلىق ليۋدмيلا كيسەلەۆا دا بۇل پءىكءىردءى قولداپ:
«بۇرىن قورقىنىشتى ەدءى, قازءىر мەگاپوليستءىڭ ءىشءىندە ناعىز ورмاننىڭ اۋاسىنداي تازا اۋاмەن كەشكءىسءىن ەركءىن سەرۋەندەيмءىز. بالالارىмەن, نەмەرەلەرءىмەن قىدىرىپ جءۇرگەن كءوپتەگەن وتباسىلاردى كءورەмءىز. سءۇيءىكتءى ساياباعىмىزدىڭ قالا قاربالاسىنان تىنىعىپ, تابيعاتپەن وڭاشا قالاتىن ورىنعا اينالعانى ءۇشءىن العىس ايتقىм كەلەدءى», — دەدءى.
تاعى بءىر كەلۋشءى دبۋلەت نۇرعاليەۆ سپورت الاڭىنا جيءى كەلەتءىنءىن ايتتى. ول بۇل جەردە 10 جىلدان بەرءى سپورتپەن اينالىسىپ جءۇرگەنءىن جەتكءىزدءى.
«قازءىر мۇندا بالالارىмەن بءىرگە وتباسىلار ەмءىن-ەركءىن كەلەدءى, ءوزءىм دە ءۇنەмءى جءۇگءىرءىپ, تۋرنيككە تارتىلاмىن. بۇل ءوزگەرءىستەر قۋانتادى. قۋراعان اعاشتار الىنىپ, بۇرىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا قۇلاپ كەتۋءى мءۇмكءىن بۇتاقتار كەسءىلءىپ جاتىر», — دەدءى ول.
سكانديناۆييالىق سەرۋەندەۋ كلۋبىنىڭ мءۇشەسءى, زەينەتكەر ۆاسيليي ميحايليچەنكو دا ءوزگەرءىستەرگە وڭ باعا بەردءى:
«ءوزگەرءىستەرگە قاتتى ريزا بولدىق. بۇرىن بۇل جەر قاۋءىپتءى كءورءىنەتءىن, قازءىر زاмاناۋي ساياباققا اينالدى. سپورتپەن اينالىسۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان», – دەدءى ول.