Prezıdenttíktíń bír rettík merzímín eskere otyryp, kezekten tys saılau boıynsha norma alynyp tastaldy.
2. «Qazaqstan Respublıkasynyń Prezıdentí bolyp Qazaqstan Respublıkasynyń tumysynan azamaty, qyryq jastan jas emes, memlekettík tíldí erkín meńgergen, sońǵy on bes jyl boıy Qazaqstanda tūratyn, joǵary bílímí bar, memlekettík qyzmette nemese saılanbaly memlekettík lauazymdarda kemínde bes jyl eńbek ótílí bar azamat saılana alady».
Jūmys tájírıbesí boıynsha talaptar qoldanystaǵy zańnamada bar. Atap aıtqanda, ol «Qazaqstan Respublıkasyndaǵy saılau turaly» Konstıtutsıyalyq zańda, 54-bapta bekítílgen.
Kandıdattarǵa qoıylatyn talaptardyń tízbesí Konstıtutsıya deńgeıínde qamtylatynyn eskere otyryp, konstıtutsıyalyq zańda qosymsha talaptar belgílenuí múmkín degen eskertpení qospaǵanda, ony Konstıtutsıya deńgeıínde bekítu júzege asyryldy.
3. Ūlttyq qūryltaıdyń 5-otyrysynda Memleket basshysy «aldyńǵy qatarly halyqaralyq tájírıbege sáıkes, Negízgí zańda Memleket basshysynyń kezekten tys saılauyn ekí aı íshínde ótkízu turaly normany bekítu qajet. …bolashaqta elímízdíń kez kelgen basshysy óz legıtımdígín saılau arqyly rastauy tıís… Osy bólíktegí konstıtutsıyalyq túzetu Qazaqstannyń bolashaq basshylary úshín mańyzdy belgí bolady» dep atap óttí.
Osyǵan baılanysty Prezıdent saılauyn ótkízu merzímí – Prezıdent ókílettígí ayaqtalǵanǵa deıín 2 aıdan keshíktírílmeıtín merzímge ózgertíldí.
Osy normaǵa sáıkes Prezıdenttíń ant beru merzímí ózgertíldí, sondaı-aq Prezıdenttíń ókílettígín qabyldaǵan adamnyń ant beru merzímí reglamentteldí.
4. Qazaqstan Respublıkasy Prezıdentíníń Qazaqstan halqyna Joldauy bólígínde «jyl saıynǵy» degen sóz alynyp tastaldy. Ís júzínde Prezıdent halyqqa jylyna 1 retten artyq júgíne alady, mysaly, 2022 jyly Prezıdenttíń ekí Joldauy óttí.
5. Būǵan deıín negízgí memlekettík organdardyń lauazymdy adamdaryn taǵaıyndaudy/kelísudí/saılaudy Prezıdent, Senat jáne Parlament Májílísí júzege asyrǵan bolatyn.
Parlamenttík reformaǵa jáne bír palataly qūryltaı modelíníń belgílenuíne baılanysty Prezıdenttíń negízgí memlekettík organdardyń lauazymdy adamdaryn taǵaıyndau jóníndegí ókílettígí qaıta qaraldy.
Vıtse-prezıdent lauazymynyń bekítíluíne baılanysty Qūryltaıdyń kelísímímen Prezıdenttíń ony taǵaıyndau jóníndegí ókílettígí belgílenedí.
Sonymen qatar, Prezıdent Qūryltaıdyń kelísímímen, onyń deputattarynyń jalpy sanynyń kópshílík dausymen, konstıtutsıyalyq sottyń on sudyasyn segíz jyl merzímge, Ortalyq saılau komıssıyasynyń alty múshesín bes jyl merzímge, Joǵary audıtorlyq palatanyń segíz múshesín bes jyl merzímge qyzmetke taǵaıyndaıdy; olardy qyzmetten bosatady. Qazaqstan Respublıkasynyń Prezıdentí taǵaıyndauǵa kelísím beruden qaıta bas tartqan jaǵdaıda Qūryltaıdy taratuǵa qūqyly.
Būl tarmaq – píkírtalas tuǵyzatyn tarmaqtardyń bírí. Atap aıtqanda, narazylyqtar Qūryltaıdyń taǵaıyndauǵa kelísím beruden qaıta bas tartuy kezínde taratyluyna qatysty. Sondyqtan nege ol engízíletíní turaly neǵūrlym egjeı-tegjeılí jauap beru kerek. Osy másele boıynsha túsíníkteme beru jelísí kelesídeı tolyqtyryluy ūsynylady:
Būl normada bíz Prezıdenttíń qosymsha ókílettíkterge ıe boluy turaly emes, negízgí memlekettík ınstıtuttar boıynsha sheshímderdíń qalaı qabyldanatyndyǵy turaly aıtyp otyrmyz. Prezıdent óz sheshímímen ǵana Konstıtutsıyalyq sottyń sudyalaryn, Ortalyq saılau komıssıyasynyń jáne Joǵary audıtorlyq palatanyń múshelerín taǵaıyndamaıdy. Ol mūny Qūryltaıdyń kelísímímen ǵana jasaı alady. Būl tezıs mańyzdy. Būl degenímíz, mūndaı sheshímderge bír adam nemese bír organ emes, bír uaqytta ekí tarap jauap beredí. Prezıdent kandıdaturalardy ūsynady, al Qūryltaı qoǵamnyń ūstanymyn jáne osy taǵaıyndaulardyń qoǵamdyq zańdylyǵyn bíldíretín kelísím beredí nemese bermeıdí. Osylaısha, sheshímder bírlesken jáne salmaqty bolady.
Taǵaıyndauǵa kelísuden qaıta bas tartqan jaǵdaıda Qūryltaıdy taratu múmkíndígí turaly norma erekshe nazar audarady. Būl qysym qūraly emes ekenín jáne Qūryltaıdy Prezıdentke baǵyndyruǵa baǵyttalmaǵanyn túsínu mańyzdy. Būl normanyń mání – memlekettík júıe būǵattalǵan jaǵdaıdy boldyrmau. Eger Qūryltaı taǵaıyndaulardan qatarynan ekí ret bas tartsa jáne sonymen bírge jaǵdaıdan shyǵudyń jolyn ūsynbasa, konstıtutsıyalyq baqylau, saılanbaly júıe jáne qarjylyq qadaǵalau sıyaqty negízgí organdar qalypty jūmys ísteı almau qaupí bar. Būl jaǵdaıda taratu Qūryltaıdyń qūramyn jańartuǵa jáne būl máselení sheshudí eldí ınstıtutsıonaldyq tyǵyryqqa tíremeı, jańa saılau arqyly qoǵamǵa qaıtaruǵa múmkíndík beretín sońǵy sharaǵa aınaluy múmkín.
Tūtastaı alǵanda, būl model bılíktíń bólínu qaǵıdatyn būzbaıdy jáne bír tarmaqty ekínshísíníń esebínen kúsheıtpeıdí. Kerísínshe, ol Prezıdent pen Qūryltaıdy ózara míndettemeler júıesímen baılanystyrady. Prezıdent ókíldí organnyń – Qūryltaıdyń kelísímínsíz mańyzdy lauazymdy adamdardy taǵaıyndaı almaıdy. Sonymen qatar, Qūryltaı būl úshín jauap bermeı, sheshímderdí sheksíz būǵattaı almaıdy. Nátıjesínde, kelísu tek «qaǵaz júzínde» bolǵan kezde formaldy tásíl joǵalady jáne naqty tepe-teńdík paıda bolady, onda ekí tarap kelíssózder júrgízuge, sheshímderín túsíndíruge jáne qoǵam aldyndaǵy saldarǵa jauap beruge májbúr bolady. Būl – bátuaǵa kelu men talqylaudyń kórsetkíshí.
6. Qūryltaı bolmaǵan kezeńde Prezıdenttíń zań kúshí bar jarlyqtar shyǵaru ókílettígí bekítíldí. Būl Qūryltaıdyń uaqytsha bolmauy kezeńínde zań shyǵaru protsesíníń úzdíksízdígín qamtamasyz etu maqsatynda qajet.
