Búgíngí kúní Qazaqstanda «qazír al – keıín tóleısíń» qaǵıdatyna negízdelgen bólíp tóleu júıesí tūrmystyq qalypqa aınaldy. Smartfon, tūrmystyq tehnıka, jıhaz, típtí kúndelíktí ūsaq-túıekke deıín nesıege alu qalypty qūbylys bolyp barady. Alǵashynda «paıyzsyz», «artyq tólemsíz» dep ūsynylatyn būl bereshek búgínde halyqtyń qarjylyq qauípsízdígíne tóngen júıelí qaterge aınalyp otyr.
Paıyzsyz nesıe – paıyzdy táuekel
Aty bólek bolǵanymen, ekonomıkalyq mání jaǵynan bólíp tóleu – kádímgí tūtynushylyq nesıe. Aıyrmashylyǵy – paıyzy ashyq kórsetílmeıdí. Onyń ornyna bank komıssıyasy, saqtandyru, keshíktírílgen tólem úshín aıyppūl, servıstík alymdar engízíledí. Yaǵnı, tūtynushy artyq tóleıtínín bírden sezbeıdí.
Sarapshylardyń aıtuynsha, dál osy «kórínbeıtín paıyz» halyqtyń qaryzǵa ońaı boı aldyruyna jol ashqan. Naryqta būryn bolmaǵan sūranys jasandy túrde paıda boldy, yaǵnı adam qalaǵan zatyn tabysy jetpese de, bólíp tóleuge ala beredí. Al sūranys artqan jerde baǵa ósíp, ınflyatsıyany odan árí údetetíní belgílí.
Jahandyq úrdís, jergílíktí problema
Halyqaralyq Researsh&Markets deregínshe, álemde bólíp tóleu naryǵy jylyna shamamen 18,9 paıyz ósíp, 2025 jyly 509 mlrd dollardan asqan. Byltyr būl kórsetkísh 428 mlrd dollar bolǵan. Demek, būl jahandyq trend.
Alaıda damyǵan elder men Qazaqstan arasyndaǵy aıyrmashylyq – nesıeníń qūrylymynda. Mysaly, Europa elderínde qaryzdyń basym bólígí ıpotekaǵa tıesílí. Al Qazaqstanda alynǵan nesıelerdíń 67,5 paıyzy – tūtynushylyq maqsatta. Yaǵnı, bízdíń maqsat baspana emes, telefon, tehnıka, kúndelíktí shyǵyndar ǵana.
Qaryzǵa ketken tabys
Halyqaralyq esep aıyrysu bankí derekteríne súıensek, 2025 jyldyń úshínshí toqsanynda qazaqstandyqtardyń nesıení óteuge jūmsaıtyn shyǵyny 6,5 paıyzǵa jetken. Būl kórsetkísh Frantsıya (5,9%) jáne Germanıya elderímen (5,4%) shamalas.
Bíraq aıyrmashylyq bar. Damyǵan elderde halyq tabysynyń nebárí 10–15 paıyzyn ǵana azyq-túlíkke jūmsasa, Qazaqstanda būl kórsetkísh 52,3 paıyzǵa jetken. Oǵan nesıe tólemderín qosqanda, tabystyń shamamen 60 paıyzy tek eń qajettí shyǵyndarǵa jūmsalady.
Halyk Finance sarapshysy Saltanat Igenbekovanyń aıtuynsha, dál osy teńsízdík halyqty qaryzǵa táueldí etíp otyr. 2025 jyldyń úshínshí toqsanynda tūtynushylyq nesıeler portfelí 26,2 paıyzǵa ósken. Eń qauíptísí – būl ósím jyl saıyn emes, ár toqsan saıyn qaıtalanyp otyr.
Bankter ūtty, halyq ūtyldy
2024 jylǵy 1 qarashadaǵy málímet boıynsha, ekonomıkaǵa berílgen 41,9 trln teńge nesıeníń 24,2 trln teńgesí – tūtynushylyq qaryz. Yaǵnı, eldegí barlyq nesıeníń 55 paıyzdan astamy halyqtyń moınynda. Onyń jartysynan kóbí – bólíp tóleu arqyly alynǵan.
Būl júıeden negízgí paıda kóríp otyrǵan – bank sektory. Memleket te būl naryqqa tolyq tyıym sala almaıdy, sebebí ol tūtynu men saudanyń bír bólígíne aınalyp úlgerdí. Degenmen, dál osy faktor bazalyq mólsherlemeníń ósuíne de yqpal etkenín ekonomıster jasyrmaıdy. Sonyń saldarynan úkímet bólíp tóleu naryǵyn retteu tetíkterín ázírleuge májbúr boldy.
«Ólíp tóleuge» aınalu qaupí
Ekonomıkalyq tūrǵydan alǵanda, bólíp tóleu – halyqtyń búgíngí tapshylyǵyn erteńgí qaryzben jabu tásílí. Al tabys ósímí men ekonomıkalyq serpílís bolmaǵan jaǵdaıda, būl júıe qarjylyq tūıyqqa tíreıdí. Qaryzdy jabu úshín jańa qaryz alu qalypty qūbylysqa aınalady.
Sarapshylardyń boljamynsha, jaqyn arada tūtynushylyq nesıe men bólíp tóleu kólemí kúrt azaımaıdy. Bankter íshkí talaptardy sál qataıtuy múmkín, bíraq būl máselení túbegeılí sheshpeıdí.
Qorytyndy
Bólíp tóleu – uaqytsha jeńíldík sıyaqty kóríngenímen, halyqtyń qarjylyq derbestígín ūzaq merzímge álsíretetín qūralǵa aınalyp otyr. «Paıyzsyz» degen ataudyń astarynda júıelí táuekel, jasyryn shyǵyn jáne ınflyatsıyalyq qysym jatyr. Sondyqtan búgíngí tańda tūtynushy – bólíp tóleu yńǵaıly ma emes pe, ol bízdí qaıda aparady degen basty sūraqtyń jauabyn ízdegení jón. Keı jaǵdaıda «bólíp tóleu» rasymen de «ólíp tóleuge» aınaluy múmkín.
Qazaqstanda Wildberries marketpleısí tauarlardy bólíp tóleu arqyly satyp alu qyzmetín íske qosty.
