Aqpan - jyl íshíndegí eń qysqa árí eń qūbylmaly aı. Bírde aq tútek boran soǵyp, saqyldaǵan sary ayaz qyspaqqa alsa, endí bírde kún kúrt jylyp, kóktemníń lebí sezíle bastaıdy. Nelíkten aqpan 28 nemese 29 kúnnen tūrady? Būl aıdyń tabıǵı erekshelígí nede? Halyq arasynda aqpanǵa qatysty qandaı boljamdar men tanym-túsíníkter bar? Osy saualdarǵa Aqshamnews.kz tílshísí jauap ízdep kórdí.
Halyq tanymynda aqpan qys pen kóktem beldesetín kezeń. "Aqpan - qaıtalamanyń aq borany" degen sóz de osydan qalǵan. Būl aıda qańtardaǵydaı ūzaqqa sozylǵan borannan górí, túnde nemese tań aldynda soǵatyn tosyn būrqasyn jıí kezdesedí.
Tabıǵat qūbylystaryna qatysty jıí qalam terbeıtín"Almaty aqshamy" gazetíníń ardagerí, jazushy-jurnalıst Sársenbek Bekmūratūly aqpan aıynyń mínezín bylaı sıpattaıdy:
"Aqpanda qys pen kóktem beldesedí. Qańtarda būrqasyn men boran táulík boıy soqsa, aqpanda mūndaı qūbylys kóbíne túnde nemese tań aldynda qaıtalanady. Bírde búıíríńdí qyzdyrsa, bírde mūzdatyp jíberedí. Ony osy aıdyń bír erekshelígí dep sanauǵa negíz bar", - deıdí ol.
Halyqtyq boljamdar men tanym
Qazaq halqynyń aı sanau dástúrínde ár aıdyń ózíne tán sıpaty bar. Kóshpelí halyqtar ejelden berí aı men kúnníń qas qabaǵyn baǵa otyryp, uaqytty ólshep, klımattyq ózgerísterge saı tírshílík qamyn sáıkestendíríp otyrǵan. Aqpan aıyna qatysty boljamdar da jeterlík:
- Keshkísín aspanda jūldyz kóp kórínse, qys ūzaqqa sozylady.
- Qyrausyz jeldí kún bolsa, boran bolady.
- Jūldyz jarqyrasa - ayaz kúsheıedí, kúńgírttense - jylymyq ornaıdy.
- Aqpanda ashyq kún kóp bolsa, jaz qūrǵaq (quań) boluy múmkín.
- Qar qalyń tússe, jaz nárlí, shóp shúıgín bolady.
- Alqap qalyń qar jamylsa, kóktemde kól suǵa tolady.
Aqpannyń 15-í - qys pen kóktemníń alǵash "ūshyrasatyn" kúní sanalady. Būl kúngí aua raıy aldaǵy kóktemníń mínezín ańǵartady degen sením bar. Eger osy aralyqta qar jausa, kóktem jańbyrly boluy yqtımal.
Aı sońynda mūzdy, túıírshíktí syrǵaq qar jauyp, boran soǵatyn kez bolady. Dál osy tūsta qasqyrlardyń jūptasu mezgílí bastalatyndyqtan, halyq ony "bórí syrǵaq" dep ataǵan.
"Aqpan-Toqpan" amaly
Aqpan aıyndaǵy qatty suyq kezeńderdíń bírí - "Aqpan-Toqpan" amaly. "Qazaqtyń etnografıyalyq kategorıyalar, ūǵymdar men ataularynyń dástúrlí júıesí" entsıklopedıyasynda būl amal úsh-jetí kúnge sozylatyn qatty suyq kezeń retínde sıpattalady.
Qazaq "Aqpan-Toqpan - alty kún, ayazymen jetí kún" dep beker aıtpaǵan. Būl uaqytta qarly boran, saqyldaǵan sary ayaz jıí qaıtalanyp, malshy qauymǵa auyr soǵady. Keı jyldary būl amal shaıdaı ashyq aspan astyndaǵy qaqaǵan ayaz túrínde ótedí.
Jeltoqsannyń 23-ínen bastap kún ūzara bastaıtyny belgílí. Qazaq "Qańtarda kún qarǵa adym, aqpanda at adym" dep kúnníń ūzaruyn beınelegen. Degenmen, kún ūzarǵanymen, jerdíń tońy jíbímeıdí.
28 álde 29 kún: aqpan nege eń qysqa aı?
Búgíngí qoldanystaǵy kúntízbe - Ejelgí Rımnen jetken mūra. Alǵashynda onda 10 aı ǵana bolǵan. Bízdíń dáuírímízge deıíngí VIII ǵasyrda qańtar men aqpan aılary qosyldy.
B.z.d. I ǵasyrda Yulıı Tsezar kúntízbege reforma engízíp, jyl ūzaqtyǵyn 365 kún dep bekíttí. Alaıda Jerdíń Kúndí aınalu uaqyty 365 kún 6 saǵatqa teń bolǵandyqtan, ár tórt jyl saıyn bír kún qosu qajet boldy. Osylaısha kíbíse jyl júıesí engízíldí.
Barlyq aılarǵa kúnderdí teń bólu múmkín bolmaǵandyqtan, jyl sońyndaǵy aqpan aıy "kemshín" bolyp qaldy. Úsh jyl 28 kúnnen aınalyp, tórtínshí jyly 29 kúnge tolady.
Jyldaǵy kúnderdí 12 aıǵa dál teń bólíp shyǵu múmkín bolmaǵandyqtan, aqpan aıynda kún azyraq. Sondyqtan, aqpan ádette 28 kún bolady. Bíraq ár tórt jyl saıyn bír qosymsha kún qosylyp, sol jyly aqpan 29 kúnge sozylady.
1930 jyly KSRO-da 30 aqpandy engízu máselesí talqylanǵanymen, būl joba qoldau tappady.
Osylaısha aqpan - kúntízbedegí eń qysqa árí eń "tūraqsyz" aı retínde qalyptasty.
Aqpan jáne tabıǵat qūbylysy
Qazaqstan aumaǵynda aqpan aıyndaǵy ortasha temperatura shamamen -12-14 gradus aralyǵynda bolady. Būl kezeńde alty aılyq qystyń qahary kúsheıedí.
Aqpannyń qalyń qary jerdí qatty tońazytady. Sebebí jerge túsken kún sáulesíníń shamamen 90 paıyzy qar betínen kerí shaǵylysady. Sondyqtan aqpan aıynda topyraq qańtarǵa qaraǵanda kóbírek qatady. Bíraq būl qūbylys ósímdíkter men jándíkterdíń kóktemge deıín aman saqtaluyna sep bolady.
Aqpan - kóktemníń habarshysy
Aqpan ayaqtalsa - kóktem qyr astynda. Arqa, Altaı, Aqjaıyq óńírlerínde qys yzǵary saqtalǵanymen, Alatau bókterí men Syr boıynda kóktemníń lebí sezíle bastaıdy. Qar astynan qyzǵaldaq qyltıyp, saı-saladan su aǵyp, jer jípsı bastaıdy.
Ejelgí rımdíkter būl aıdy "februarıus" dep ataǵan. Qazírgí "fevral" atauy osy sózden shyqqan. Rım mıfologıyasynda būl atau jerasty qūdaıy Februs esímímen baılanystyrylady.